İyiliğimiz ve Kötülüğümüz; Rollerimiz
Toplumsal hayat süren insanoğlu yaşamının her aşamasında farklı ortamlarda, farklı olay ve kişilerle muhatap olmaktadır
Köşe Yazıları - 06-05-2012 15:51
Toplumsal hayat süren insanoğlu yaşamının her aşamasında farklı ortamlarda, farklı olay ve kişilerle muhatap olmaktadır. Yaşanılan her olayın da kişide bıraktığı etki doğal olarak farklı düzeydedir. Benzer olaylarda kişinin takındığı tavır ise zamanla oldukça farklı olmaktadır. Olayı dışarıdan gözlemleyen bireyler ise zamanla bir çelişki olduğunu düşünerek kişiyi tutarsızlıkla itham edebilmektedirler. Oysa yaşadığımız her olay kendi içerisinde bir ilktir ve herkes de aynı olayı yaşamak durumunda değildir. Dolayısıyla olayı belirleyen ve etkileyen faktörlerin artması, anlaşılmasını da güçleştirmekte ve yüzeysel, yanlı ve yanlış değerlendirmelere neden olabilmektedir.
Günlük yaşamımızdan bir örnekle olaya yaklaşmak gerekirse, dersini yapmayan bir çocuğun bu durumunun gerekçeleri neler olabilir. Doğal olarak çocuğun sıkılması, dersin sıkıcı olması, hocanın çocuğu derse bağlayamaması, karnının aç olması, hormonal bir takım sebepler gibi pek çok etkeni sayabiliriz. Bu etkenlerin hepsi bir arada etkili olabildiği gibi, herhangi bir neden de tek başına etkili olabilir. Bunun saptanması ve aksaklığın giderilmesi, sonucu olumlu etkileyebilecektir. Ancak bu etkenlerin içerisinde olan ve pek çok ebeveyn tarafından hatta hocalar tarafından da göz ardı edilen bir durum söz konusudur ki, bu da “öğrenci” rolüdür. Eğer öğrenci, bir öğrenci olarak bu rolünü benimsemedi ise ve bu rolün gerektirdiği sorumluluk ve davranış bilincine erişemedi ise diğer bütün koşullar uygun olsa da başarı istenilen ve beklenilen düzeyde olamayacaktır.
Hayatımızın pek çok döneminde çeşitli rollerimiz bulunmaktadır. Bu rollerin gerektirdiği kişiliği ve davranış modelini de bizler gerçekleştirmekteyiz. Rollerin karıştığı durumlarda ise karmaşa ve kaos oluşmaktadır. Gün içerisinde baba, eş, arkadaş, memur, yardımsever, müdür, evlat gibi pek çok rolü yeri geldiğince oynarız ve gereğini yaparız.
Büyükleri karşısında bacak bacak üstüne atan çocuğumuza nazik bir dille bu yaptığının yanlış olduğunu bıkmadan usanmadan anlatırız. Eğer bu hareketi yapan çok küçük bir çocuk ise görüntüden dolayı çok mutlu oluruz. Ancak işyerinde aynı hareketi yapan memura uyarımız daha bir sert olur. Ebeveynlerimizin yanında ise bacak bacak üstüne atmadığımız gibi onların rahatlaması ve hatta ayaklarını uzatması için de elimizden geleni yaparız. İşte aynı olayın karşısında almış olduğumuz ve birbiri ile çelişkili gibi görünen bu davranışın temelinde yatan olay, rol değişimidir. Rolün değişmesine bağlı olarak tepki de değişmektedir. Gündüz çalıştığı kurumda çok sert davranan bir idareci aynı tavrı evde sürdürmeye kalktığında roller çatışacağından çok kırıcı olacaktır. Evinde tamiri imkansız olayların oluşmasına zemin hazırlayacaktır. Yada evinde davrandığı gibi yumuşak bir yaklaşımı işyerinde uyguladığında bir takım suiistimallerle karşılaşacağından bu sefer de işyerinde çalışma düzeni ve barışı bozulacak, üretilen hizmetin kalitesinde önemli ölçüde düşme olacaktır. Bir öğretmenin evinde davrandığı gibi okulda öğrencilere davranması, eğitimi önemli düzeyde aksatacaktır. Bu nedenle gün içerisinde yüklendiğimiz misyon gereği edindiğimiz rollerin gerektirdiği davranışları bilinçli bir şekilde yerine getirmemiz gerekmektedir. Aksi halde roller arası karışıklığın bedeli tamir edilemeyecek düzeyde olacaktır.
Rol konusunda üzerinde durulması gereken en önemli husus da, bir kişinin yüklendiği tüm rollerde başarılı olmasını beklememektir. Pekala bir insan baba rolü ile başarılı iken, evlat rolü ile kendi anne ve babasına karşı başarılı olamayabilir. Bunlar birbirini etkilese bile birbiriyle doğrudan ilişkili roller değildir. Yine bir kişi çok iyi bir insan olabilir. Ancak bu çok iyi idareci olduğu yada olacağı anlamına gelmemelidir. Dolayısıyla pek çok kişi hakkında “iyi bir insan, ama kötü bir idareci”, “kötü bir insan, ama iyi bir idareci”, “iyi bir baba, ama kötü bir eş”, “kötü bir anne, ama iyi bir memur” gibi çelişki gibi görünse de roller bakımından bakıldığında bir gerçeği ifade eden cümleler kurulabilir.
Rol kavramı ve rolün davranış üzerine etkileri konusunda bilgi sahibi olmayan ve bu ayrımı yapamayan insanlar, sıklıkla diğer insanları değerlendirme hatasına düşerler. Hatta bu olay o kadar ileri noktalara varır ki kişinin toptan olumsuzlanması veya olumlanması gibi yanlış sonuçlara ulaştırır. Oysa roller bazında değerlendirilerek sonuca ulaşılmasında, gerekirse tercih yapılmasında isabet vardır.
Kısacası gün içerisinde birden fazla rolü yaşamakta olan bireylerin rollerinde ve roller arası geçişte dikkatli olmaları ve karıştırmamaları gerekmektedir. Ve yine insanları değerlendirirken bu rolleri asla göz ardı etmemeli ve insafsızca eleştirilerde bulunulmamalıdır. Unutulmamalı ki herkes bu rolleri yaşarken muhakkak hata yapacaktır. Ve hata sırası belki de bizde.