Mezarlıkta bulunan kitabe, 1 Mart 1918’de Bafra Balık Gölleri’nde katledilen 19 Türk balıkçısı ile milli direnişin öncü isimlerinin hikayesini anlatıyor.
Tarihi Kabristanda Sessizce Duran Acı Hatıra
Eski adı Şehir Mezarlığı olan ve Seyyid Kutbiddin Türbesi’ni de bünyesinde barındıran Unkapanı Mezarlığı’ndaki toplu mezar, Samsun’un yakın tarihine ışık tutan en çarpıcı belgelerden biri olarak dikkat çekiyor.
Kitabede, Rum Pontus çetelerinin Bafra Balık Gölleri’nde şehit ettiği 19 Türk balıkçısının yanı sıra, Samsun’daki milli direniş hareketinin temelini atan Kuvayı Milliye kahramanlarının isimleri de yer alıyor.
Kuvayı Milliye’nin Öncü İsimleri Aynı Mezarda
Toplu mezarda, Kuvayı Milliye kurucu komutanlarından Sürmeneli Mehmet Efendi, Akçabatlı Yusuf Çavuş, Sürmeneli Deli Ömer ile silah arkadaşlarının naaşlarının bulunduğu belirtiliyor.
Mezar taşında yer alan ifadeler ise dönemin dehşetini gözler önüne seriyor:
“1 Mart 1918 Rum Pontus, Andon Paşa Çetesi tarafından Bafra Balık Göllerinde, şehit edilen 19 Türk balıkçısının ve Kuvayı Milliye Kurucu Komutanı Şehit Sürmeneli Mehmet Efendi, Komutan Akçabatlı Yusuf Çavuş, Sürmeneli Deli Ömer ve silah arkadaşlarının ruhları şad olsun.”
Katliama Tanıklık Eden Köylünün Dramı
Kitabede dikkat çeken en çarpıcı detaylardan biri de Mustafa Demircioğlu hakkında yer alan bilgiler oldu.
Tarihi kayıtlara göre Demircioğlu’nun, katliama tanıklık ettikten sonra yaşadığı ağır travma nedeniyle akıl sağlığını yitirdiği ve kısa süre sonra hayatını kaybettiği ifade ediliyor.
Samsun’u Pontus Devleti’nin Başkenti Yapmak İstediler
Osmanlı Devleti’nin dağılma sürecinde ortaya çıkan otorite boşluğunu fırsat bilen ayrılıkçı Rum çeteleri, İnebolu’dan Batum’a kadar uzanan sözde bir Pontus Devleti kurmayı hedefliyordu. Tarihi kaynaklarda, bu yapının merkezi olarak Samsun’un planlandığı aktarılıyor.
Bölgede faaliyet gösteren silahlı çetelerin, kilise destekli yapılanmalar aracılığıyla organize olduğu ve Müslüman Türk halka yönelik sistematik saldırılar gerçekleştirdiği belirtiliyor.
Köyler Yakıldı, Siviller Katledildi
Dönemin kayıtlarında, başta Andon Paşa olmak üzere Hristo, Hoşri, Sokrat ve Lazar adlı çete liderlerinin Samsun ve çevresinde çok sayıda saldırıya imza attığı aktarılıyor.
Tarihe geçen bazı saldırılar ise şöyle sıralanıyor:
Ortaklar Köyü’nde 2 Ekim 1921’de gerçekleştirilen baskında 26 Türk vatandaşının öldürüldüğü, 150 hanenin yakıldığı belirtiliyor.
Küpecik Köyü’nde 31 Ağustos 1921’de düzenlenen saldırıda sivillerin diri diri yakıldığı kaydediliyor.
Koruluk Köyü yakınlarında kurulan pusuda ise çok sayıda köylünün öldürüldüğü ifade ediliyor.
Unkapanı Mezarlığı Milli Mücadelenin Sessiz Tanığı
Milli Mücadele yıllarında Samsun ve çevresinde yaşanan çatışmalar, katliamlar ve direniş hareketleri, bugün Unkapanı Mezarlığı’ndaki toplu mezar gibi tarihi alanlarda hafızasını korumaya devam ediyor.
Şehrin merkezinde sessizce duran bu kitabe, bağımsızlık uğruna hayatını kaybeden Türk balıkçılarını ve Kuvayı Milliye kahramanlarını gelecek nesillere hatırlatan önemli bir tarihi vesika niteliği taşıyor.