İbn Sînâ’dan el-Hârizmî’ye kadar İslam dünyasının öncü isimlerinin adları Latince fonetiğe uyarlandı; bu durum zamanla eserlerin Doğu'daki kökenlerini ve müelliflerinin gerçek kimliklerini Batı kamuoyunda gölgede bıraktı.
Orta Çağ Avrupa’sında bilimsel ve felsefi uyanışın temelini oluşturan Doğu-Batı bilgi transferi, arkasında asırlardır süren derin bir tarih yazımı tartışması bıraktı. Özellikle Toledo ve Palermo gibi dönemin küresel çeviri merkezlerinde başlayan, ardından Avrupa üniversitelerinde gelenekselleşen aktarım sürecinde; Arapça ve Yunanca eserler Latinceye kazandırılırken müellif isimleri de sistemli bir biçimde Latince yazım kurallarına uyarlandı.
Görünürde dönemin telaffuz ve dil yapısına uyum sağlama amacı taşıyan bu akademik gelenek, yüzyıllar içerisinde İslam medeniyetinin bilime sunduğu doğrudan katkının görünürlüğünü azaltan tarihsel bir illüzyona dönüştü.
BİR İSMİN 'ALGORİTMA'YA DÖNÜŞME SERÜVENİ
Latinleştirme sürecinin en dikkat çekici ve özgün örneklerinden biri şüphesiz ünlü matematikçi Muhammed b. Mûsâ el-Hârizmî’nin adında yaşandı. Doğulu bilgine ait ismin Avrupa'daki serüveni, basit bir isim değişikliğinin ötesine geçerek küresel bir bilim terimine dönüştü.
el-Hârizmî (الخوارزمي): Çevirilerde "Algoritmi" veya "Algorismi" biçimini aldı.
Orta Çağ Latincesi: Hint-Arap rakamlarıyla hesap yapma yöntemini ifade eden "algorismus" kavramına dönüştü.
Modern Bilim: Günümüz yazılım ve yapay zekâ dünyasının temeli olan "algorithm" (algoritma) terimine evrildi.
Başlangıçta doğrudan "el-Hârizmî'nin hesap yöntemi" manasında kullanılan ifadenin zamanla eponimleşerek (özel adın cins isme dönüşmesi) bir bilim terimi halini alması, günümüzde milyonlarca insanın kullandığı bu kavramın ardındaki doğulu deha el-Hârizmî'yi görünmez kıldı.
BATI KİTAPLIKLARINDA HANGİ ADLARLA TANINDI?
Avrupa skolastik felsefesi ve tıbbını şekillendiren temel başyapıtlar, Müslüman ve Doğulu müelliflerin Latinleştirilmiş adlarıyla kütüphanelerdeki yerini aldı. Tarihe damga vuran isim değişimlerinden bazıları şöyle sıralandı:
İbn Sînâ → Avicenna: Tıp ve felsefe alanındaki küresel otoritesi Batı’da bu adla anıtlaştı.
İbn Rüşd → Averroes: Avrupa skolastiğini derinden sarsan ve dönüştüren görüşleri bu isim altında yayımlandı.
er-Râzî → Rhazes: Batı tıbbının asırlarca temel başvuru kaynağı kabul edildi.
el-Fârâbî → Alpharabius / Alfarabius: Felsefi mantık eserleri bu unvanla okutuldu.
Ebü'l-Kasım ez-Zehrâvî → Albucasis: Cerrahi disiplininin kurucularından biri olarak kabul edilmesine rağmen okuyucularca Endülüslü bir Müslüman olduğu uzun süre fark edilmedi.
İbn Cebrûl (İbn Gabirol) → Avicebron: 19. yüzyıla kadar araştırmacılar tarafından Hristiyan bir filozof sanılan Endülüslü Yahudi düşünür.
Câbir b. Hayyân → Geber: Avrupa simya ve kimya geleneğini derinden etkiledi; hatta adına sahte eserler (Pseudo-Geber) kaleme alınarak gerçek kimliği karmaşıklaştırıldı.
İbn Zuhr → Avenzoar | İbn Bâcce → Avempace | İbn Tufeyl → Abubacer | el-Bitrûcî → Alpetragius: Doğu'nun tıp, astronomi ve felsefe öncüleri Batı literatürüne bu biçimleriyle yerleşti.
ANTİK YUNAN DA LATİNCE KALIBA GİRDİ
Yapılan incelemeler, isim değiştirme veya dönüştürme pratiğinin yalnızca Arapça ve İslam coğrafyasına özgü olmadığını gösteriyor. Orta Çağ akademik geleneği, Antik Yunan düşünürlerini de benzer bir Latince kalıba soktu:
Aristoteles → Latince biçimiyle yazın hayatına yerleşti.
Ptolemaios → Ptolemaeus
Öklid → Euclides
Galenos → Galenus
Bu durum, isim değişikliklerinin dönemin ortak bilim dili olan Latincenin doğal bir işleyiş biçimi olduğunu kanıtlar nitelikte.
Bilinçli Bir 'Köken Silme' mi, Yoksa Akademik Gelenek mi?Tarihçiler ve bilim insanları, Latinleştirme uygulamasının sonuçları konusunda iki ana eksende duruyor.
Birinci görüşe göre; Latinleştirme neticesinde Avrupalı okuyucu, incelediği eserin İslam dünyasından veya Doğu kökenli bir bilim insanından çıktığını ilk bakışta anlayamadı. Bu durum yüzyıllar içerisinde Doğu medeniyetinin bilime katkısının gölgelenmesine ve kaynak kimliğin bulanıklaşmasına yol açtı.
Diğer taraftan, bunun arkasında kasıtlı ve örgütlü bir "köken silme projesi" bulunduğu iddiası tarih yazımında genel kabul görmüyor.
Uzmanlar, temel etkenin dönemin dil, fonetik ve yazım alışkanlıkları olduğunu vurguluyor. Ancak süreç kasıtlı olmasa dahi, sonraki yüzyıllarda inşa edilen oryantalist tarih anlayışında Doğu'nun payının yeterince vurgulanmamış olması, günümüz tarihçiliğinin en çok tartıştığı metodolojik sorunlar arasında yer almaya devam ediyor.
Özel Haber / Akasyamhaber
Haberin hazırlanmasında Prof. Dr. Fikret Gülaçtı’nın Ahlakı Gelişim, Tasavvuf Felsefesi ve Tarihin Gizlenen Zihinsel Mirası - Kohlberg, Gilligan, Fowler ve Maslow’un Kuramları, İnsân-ı Kâmil İdeali ve Yunan-İslam-Anadolu Düşünce Zincirinin Bilim Tarihindeki Yeri isimli makalesinden faydalanılmıştır.
