Çalışmaya göre Paşa, II. Grup içinde yer almasına rağmen yüksek sesli tartışmalardan uzak duran, halkçı bir muhalefet çizdi.
Sinop Üniversitesi’nden Doç. Dr. Süleyman Tekir ile Türkiye Cumhuriyeti Tarihi Bilim Uzmanı Gürkan Polat’ın “Birinci Mecliste Bir Muhalif: Mersinli Cemal Paşa” başlıklı makalesi, Paşa’nın askerî kimliğinin gölgesinde kalan siyasi yönünü ele alıyor.
Makale, KSBD’nin Sonbahar 2020 sayısında (Yıl 12, Sayı 23, s. 86-100) yayımlandı.
Meclise Giriş ve II. Grup
Isparta mebusu olan Mersinli Cemal Paşa, Malta sürgününden döndükten sonra 29 Aralık 1921’de TBMM’ye katıldı. Çalışmaya göre Paşa başta Mustafa Kemal Paşa’nın önderliğindeki I. Grup’ta yer aldı, ancak burada fazla kalmadan muhalif II. Grup’a geçti. Meclisteki mebusluğu 1 yıl 3 ay 21 gün sürdü.
Çok Konuşmadı, Çok Çalıştı
Makaleye göre Paşa, kürsüye çıkıp çok konuşmaktan kaçındı. Genellikle konuşanları dinleyip analiz yaptı, komisyon çalışmalarında ve kanun tekliflerinde öne çıktı.
Aldığı görevler şöyle sıralanıyor:
2 Ocak 1922’de Millî Müdafaa Encümeni (MME) Riyasetine seçildi.
MME Reisi olarak hazırladığı Mükellefiyet-i Nakliye-i Askeriye Kanunu teklifi 2 Mayıs 1922’de kabul edildi.
23 Ağustos 1922’de gazilerin durumunun iyileştirilmesi için teklif verdi, teklif kabul edildi.
Muhalefetin Sertleştiği Üç An
Makale, Paşa’nın muhalif tavrının öne çıktığı olaylar olarak şunları gösteriyor:
11 Mart 1922: Hüseyin Avni Bey’in, kumandanlara verilecek paranın şahsa verilmesine karşı çıkması üzerine Paşa, “Ordu kumandanına, kolordu kumandanına, fırka kumandanına binlerce evladınızı emniyet ediyorsunuz da üç bin kuruşu niçin emniyet etmiyorsunuz?” diyerek karşı çıktı.
Makaleye göre Paşa bu sırada kendi grubundan bir mebusa da itiraz etti.
13 Nisan 1922: Bilinen en uzun resmî konuşmasını bedel-i nakdî (bedelli askerlik) konusunda yaptı. Konuşmanın başında tepki çeken Paşa, sonunda birçok mebusu ikna etti.
16 Ekim 1922: Gizli oturumda, terhis edilecek askerlerin köylerine güvenle ulaşmasını talep etti.
Yahya Kaptan Oylaması
19 Ekim 1922’de Yahya Kaptan’ın ailesine maaş bağlanması oylamasında Paşa tartışmaya girmedi, ancak ret oyu verdi.
Makale, bunun nedenini Yahya Kaptan’ın vaktiyle Cemal Paşa ile Mustafa Kemal Paşa’nın arasını açması olarak aktarıyor.
Çalışmaya göre Paşa, çok sayıda belge sunulmasına rağmen Kaptan’ın masum olduğuna inanmadı.
Meclis Sonrası: TCF, Suikast Soruşturması ve Ölüm
I. TBMM kapandıktan sonra gözlerden uzaklaşan Paşa, 1924’ün sonlarında Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası’na katıldı.
1926’da İzmir’de Mustafa Kemal’e suikast planının ortaya çıkması üzerine İstanbul’da gözaltına alındı. Makaleye göre Paşa’nın suikastla bağlantısı bulunmadığı sonradan ispat edildi ve serbest bırakıldı.
Paşa, VI. Dönem’de İçel mebusu olarak Meclise döndü ve 7 Ekim 1941’de Ankara’da vefat etti.
Çalışmanın Vardığı Sonuç
Yazarlara göre Paşa’nın muhalefeti sıradan bir grup ya da hükümet karşıtlığı değil; kendi grubuna, hükûmete ve diğer mebuslara karşı gerektiğinde itiraz eden, asker ile halk arasında sözcü gibi davranan bir muhalefet.
Yazarlar, Paşa’nın yayımlanmamış hatıratının incelenmeden bu portrenin tamamlanamayacağını da belirtiyor.