İslâm’ın yeni dünyada nasıl yorumlanacağı, yani bugün nasıl bir dinî hayâtı yaşamak gerektiği sorulduğunda, çözülmesi beklenen meselelerden biri de tasavvufî düşüncenin ve onunla ilgili uygulamaların yeridir. Aslında bu konudaki tartışmaların tarihi çok eskidir ve bazan şiddetlenerek, bazan durgunlaşarak zamanımıza kadar gelmiştir. Fakat günümüzde bu tartışma özel bir önem kazanmış bulunuyor. Bugün dinî hayatı ve dolayısıyla müslümanların sosyal hayatını yeniden düzenlemek konusunda büyük bir gayret vardır ve bu hareketin içinde bulunanlar kendilerine rehber alacak prensiplerin hangi kaynaklardan çıkarılacağını tâyin etmek zorundadırlar. İşte bu noktada tasavvuf onların işine pek yarar görünmüyor. Gerçekten, bir sosyal reformcu hitab ettiği kitlenin bütünü için mâna ifade eden, herkes tarafından anlaşılan ve kabul edilebilecek mâhiyette olan esaslardan hareket etmek mecbûriyetindedir. Ferdî yaşantıyı (experience) esas tutan ve bir zihinden öbürüne nakli âdeta imkânsız bulunan mânevi hallere dayanan tasavvufi dü¬şünce ona bu hususta yardımcı olamayacaktır. Esas müracaat kaynağı ve değişmez ölçü olarak kullanılan Kurân'ın batıni (esoterique) yorumu ise müslümanların anlaşmazlığını artıran bir temâyül gibi görünmektedir. Nitekim daha önceleri görülen reform hareketlerinin başında bulunan kimseler -hemen hepsinde sufi geleneğinden eserler bulunmakla birlikte- daima şeriata, yani dinin rasyonel sistemine dayanmışlardır. Başka bir ifade ile, reformcunun şeriata sıkı sıkıya bağlı kalması ve bâtıni yorumlara karşı çıkması sadece onun dinî anlayışının eseri değil, aynı zamanda sosyolojik ve psikolojik bir zarûrettir. Bu ikinci noktayı gözden kaçıranlar meseleyi daha ziyade şeriat-tarikat, zahir-bâtın, sûfî-ulemâ kavgası halinde görmekte ve bunlardan biri veya öbürü safında yer alıp karşı tarafı hasım saymaktadır. Bu husûmetin daha ziyâde tasavvuf üzerine yöneltildiğini de kaydetmeliyiz.
 
Tasavvufa yapılan hücumların dini reform dönemlerinde bilhassa artması, onun yukarıda bahsettiğimiz iki özelliği (sübjektif ve batıni) itibariyle dinin esasından kolayca uzaklaşmaya ve uzaklaştırmaya müsâit olmasındandır. Bu yüzden dinin yanlış inançlarla ve uygulamalarla dolduğunu -ve dolayısıyla bunların temizlenmesi gerektiğini- iddia edenler dinden sapmanın daima serbest ferdi yorumlardan ileri geldiğini söylemişler, bu noktada en büyük sorumlu olarak da Kur’an'da batıni mânâ arıyanları bulmuşlardır. Maamafîh, bütün reform hareketleri bir çeşit "öze dönüş" ve “saflaştırma” hareketi olduğu için, İslâmiyet'in Peygamber döneminde bâtına pek az yer vermesi de tasavvufun aleyhinde bir nokta teşkil ediyor. İlerideki bahislerde göreceğimiz gibi, İslâm'ın ilk devirlerinde tasavvufî harekete örnek diye gösterilebilecek haller sonraki yüzyılların doktriner-teşkilatlı tasavvufundan büyük ölçüde farklı idi ve esas itibariyle ferdî zühd vak'alarından ibaretti. Sonraki tasavvuf hareketi İslâmi karakterini muhafaza etmekle birlikte –ki bunun aksini düşünenler de vardır- yabancı tesirlerle karıştığı muhakkaktır. Tasfiyeci reformcuların fıkıh konularında bile taklidi. yani otoriteyi kabul etmediklerini düşünürsek, mutasavvıfların batıni otoritesine hiç itîbar etmeyecekleri ve onu zararlı bulacaklar şimdiden bellidir.
 
Şurası da muhakkak ki İslâm dünyasının reform ihtiyaçları -dokuzuncu ve onuncu yüzyıllardaki entellektüel kavga dışında- Batı ile mücâdele halinde ortaya çıkmış ve burada Batı’nın rasyonalist-ilimci geleneğinin Müslümanlar üzerinde bü¬yük bir mânevi baskısı olmuştur. Bu baskı irrasyonalist-antientellektüel cereyanlara karşı husûmeti büsbütün artırmıştır ve halen arttırmaktadır. Özellikle bu açıdan bakıldığında Türkiye’de bu konulardaki tartışmaların seyri -kalitesi zaman zaman düşüp, zaman zaman çıkmakla birlikte- İslâm dünyasın¬da görülen genel gidişe uymaktadır. İlkin Meşrûtiyet’teki fikir hürriyeti ile birlikte ileri sürülen görüşlerde dinî ilimle uzlaştırma ve İslâm dininin modern medeniyeti iktibas etmede hiçbir engel çıkarmadığını, hattâ buna yardımcı olacağını savunan tezler büyük yer tutmuştur. Bu tezlerin isbatı sadedinde ortaya çıkan din anlayışı ise sünni müslümanlığın akılcı geleneğini iyice belirgin hale getirme yönünde idi. İmparatorluğun Birinci Dünya Savaşı sonunda parçalanması üzerine İslâm ülkelerinin son siyasî birliği de dağılınca, müslümanlar artık arada hiç bir koruyucu kalkan -daha önce Osmanlı devleti idi- bulunmadan doğrudan doğruya Batı dünyası ile karşı karşıya geldiler; tâbir caizse, düşmanı artık kendi evinin içinde bulan İslâm dünyası mutlaka toparlanmak, Batı siyasi blokuna ve medeniyetine karşı İslâm dünyası halinde ortaya çıkabilmek zaruretini her zamankinden fazla hissetti. Pek çok İslâm mütefekkiri İslâm ülkelerine yeni bir hamle gücü kazandırmanın ancak İslâmî bir hareketle mümkün olabileceğini ileri sürerken aslında bir önceki nesildekilerden farklı şeyler söylemiyorlardı. Hepsi de modern medeniyetin iktibas edilmesi gerektiğini düşünüyor, bu medeniyetin ilim ve fen esasına dayandığını, ilim ve fennin ise İslâm’a hiç yabancı bulunmadığını, İslâmiyetin Batılılarca zannedildiği veya şu sırada tatbik edildiği şekliyle hurafelere, akıl dışı şeylere hiç cevaz vermediğini bilhassa belirtiyorlardı. Böylece Batı medeniyetinin o çağda âdeta ilâh haline getirdiği “müsbet ilim ve fen” müslüman mütefekkirler için de en büyük değer olmuş, o kadar ki “müsbet düşünce" adına mânevi kültürün ilk bakışta müşahhas bir fayda veya fonksiyonu görülmeyen taraf¬tan derhal fedâ edilmeye hazır olunmuştu1.
 
 
Yine de, reformcunun gâyesi Avrupalıya karşı İslâm'ı temize çıkarmaktan ibaret değildir. Bu yüzden o, bir taraftan İslâm’ı yanlış anlayan yabancılara karşı onu doğru tarafıyla tanıtırken diğer taraftan da kendi içinde onu yanlış bilen ve uygulayanlara karşı yoğun bir aydınlatma kampanyası açmak zorunda kalmıştır. İslâm bir hurafe yığını olmadığına göre bu hurafeler nereden geliyordu? İslâm bir akıl dini olduğuna göre dünyanın akıldışı kuvvetlerle idare olunduğunu iddia edenler nereden çıkıyordu? Niçin bazan insanlar olayları "müsbet” ilmin kabul ettiği şekilde, özellikle gizli güçlerle yorumluyorlardı? İşte bu noktada dini akıl sahipleri nazarında hacil duruma düşüren inanışların İslâm-dışı olduğunu isbat başlıca iş olmuştur. Genellikle “İsrâilîyat" adı verilen ve İslâmiyet’e sonradan girmiş bulunan Yahudi menşeli inançların kastedildiği grup içine çok değişik şeylerin sokulduğu görülmektedir; popüler inançlardan felsefi doktrinlere kadar şu veya bu zamanda “İsrâilîyat" damgası yemeyen hiç yok gibidir.2 Bu meseleyi âdeta meslek edinen ve bazı çevrelerde yarı alaylı bir tâbirle “İsrâilîyat mütehassısı'' adı verilen kimselerin hedef tahtalarından biri ve belki en önemlisi tasavvuftur. Bunlar İslâm 'daki İsrâilî unsurların kültür karışması yoluyla değil, fakat doğrudan doğruya kasıt eseri olarak girdiği kanaatindedirler. Esası Yahudiliğe dayanan doktrinleri sokanlar bu dîni ve onun mensuplarını yollarından şaşırtmak için tertipler peşin¬de olan Yahudiler veya Yahudi asıllı dönmelerdir. Bunların en önemlisi ve ilki Abdullah İbni Sebe'dir. Sonraki tarihlerde bütün batıni hareketler ve felsefi doktrinler yine çeşitli yollardan Yahudiler eliyle İslâm’a girmiştir. Böylece Hallac’dan Mevlâna’ya, İbni Arabi'ye kadar İslâm medeniyetinin yetiştirdiği büyük mutasavvıfları ya Yahudi ajanı veya onlara kapılan dalâlet yolcuları halinde gösterenlere rastlamış bulunuyoruz. Maamafih tasavvuf Türk kültüründe çok güçlü, derin bir yer işgal ettiği için, bu hücumlar fazla bir tesir bırakmadan dalga dalga sönüp gitmiş. Yahudilik'ten başka problemler çıktıkça İsrâiliyat münâkaşaları eski hararetini kaybetmiştir.
 
Hicrî Onbeşinci Yüzyıla girerken İslâm dünyasında yeni bir uyanış hareketinin başlaması bu münâkaşaları yeniden ön plâna çıkardı. Türkiye'de daha önce Batı teknolojisinin ezici gösterici-gücü karşısında “müsbet ilim ve fen” sloganını benimseyen bazı reformcular bu defa Kapitalizm-Üçüncü Dünya çatışması tezinin ve sosyalist cereyanların tesiri altında kaldılar. Yeni oryantasyonda model, emperyalizmle mücâdele halinde olan ve İslâm'ı devlet ideolojisi haline getiren İran'dır. İran'ın durumu İslâmcılarda dünyevî değerlerin ön plâna çıkmasına yol açmış ve tasavvufî doktrinler emperyalistlerin işine yarayan birer tuzak birer miskinlik felsefesi olarak telâkki edilmeye başlanmış bulunuyor. Yakın zamana kadar şiiliği her türlü bâtınî hareketin ya kaynağı veya en yakın müttefiki sayan bir ülkede hem İran davasının hem “İbni Teymiye"ciliğin şampiyonluğunun yapılması dikkati çekicidir.
 
Fakat Türkiye'de aynı derecede dikkati çeken bir olay daha görülmektedir. İslâm ideolojisini "selefiyye” mesleğine uygun -veya öyle görünen- bir tarzda benimseyen genç İslâmcıların yanı sıra, tasavvufa büyük bir ilgi duyan ve birinciler kadar harâretli İslâm davacısı olan gençler de vardır. Bunların çoğu bir “mürşid-i kâmil" bulup ondan feyz almaya çalışırken, bir kısmı hiç değilse kitaplar yoluyla tasavvufu öğrenme gayreti içindedir. R. Guenon’un tasavvufî açıdan İslâmiyet yorumları, Abdülkaadir Es-Sûfi’nin Muhyiddîn Arabi yolunda tefekkür-keşf arası yazıları en çok okunanlar arasındadır. Bu ilgiyi Türkiye'de eskiden beri çok okuyucusu bulunan klâsik tasavvuf eserlerinin piyasası dışında mütalaa etmek gerekir. İslâm modernizmine gönül vermiş olup dinî-tasavvufî bir hayatın prensiplerini araştıran gençlerin büyük çoğunluğu din tahsili dışında başka meslek sahalarının insanlarıdır ve onların gerek motivleri gerek tavırları dini bir ders konusu olarak öğrenen büyük kitleden oldukça farklıdır. Bu gençler tasavvufu ferdi bir tavır olarak benimsemiş değillerdir; onu bir sosyal hareketin içinde öğreniyorlar ve sosyal bir prensip haline getirmeyi düşünüyorlar. Kısacası, tasavvufa duyulan ilgiyi İslâm modernizmi istika¬metindeki umumi hareketin dışında görmek için hiçbir sebep yoktur.

Önümüzdeki günlerde yeni bir şeriat-tarikat münâkaşasının bütün harareti ile ortaya çıkması ve İslâmî uyanışın iki değişik yönde çekişme konusu olması beklenebilir.
 
Türkiye’nin geleneğinde din hayâtının bu iki biçimi çoğunlukla telif edilmiş ve bir arada gitmiştir. Buna rağmen aradaki uzlaşmanın özellikle bugünkü nesiller bakımından organik bir anlam taşımadığını unutmamalıyız. Başka ifâde ile, bu mesele henüz halledilmiş değildir.
 
Tasavvufun İslâm'daki yeri nedir? Bu soru ilk bakışta dini bir mesele olarak görünmektedir ki buna din açısından verilecek cevap din âlimlerinin işidir. Diğer taraftan İslâm tasavvufu İslâm medeniyeti ve kültürünün özel bir yanı olmak itibariyle incelemeye değer olmalıdır. Tasavvufun dini ve felsefî düşünce tarihindeki kaynakları nelerdir? Gelişmesi ve teşkilâtlanması nasıl olmuştur? İslâm dünyasındaki fonksiyonu hak¬kında neler söylenebilir? Bunlar ve benzeri sosyolojik soruların yanında bir de felsefi ve psikolojik sorular var: Mistik yaşantının mâhiyeti ve kıymeti nedir? Mistik iddialar ne türlü kriterlerle tahkik edilebilir? Mistik bilgi ile ilmi bilgi arasındaki fark nedir? İlh.

Memleketimizle tasavvuf konusunda bugüne kadar çıkan kitap ve makalelerin bu sorulardan ziyâde hep dinin nasları ile ilgili tarafı üzerinde toplandığını görüyoruz. Bir tarafta klâsik tasavvuf kitapları veya bunlar istikametinde çoğu eskilerin tamâmıyle tekrarından ibaret eserler, diğer tarafta din veya ilim açısından bunları tenkid eden ve -maalesef- birincilere göre kalitesi hayli düşük olan yayınlarla karşılaşıyoruz. Tasavvufun aleyhinde bulunanların hücumlarının pek büyük bir kısmı klasik metinlerin kabataslak yorumlanmasından, yani bilgisizlik ve düşünce kısırlığından ileri gelmektedir Fakat bunların karşısında tasavvufu savunanların da yine klâsik metinlerin gölgesine sığınmaktan başka herhangi bir düşünce canlılığı gösterdiklerine şahit olmuş değiliz. Eski müelliflerin eserlerini tercüme ve şerh eden birkaç kıymetli araştırmacımızın metod kusurları onların çalışmalarının değerini önemli ölçüde azaltmaktadır. Bu çağdaş yazarlar metin açıklamalarında bile eski metodunu tıpatıp uyguluyorlar, yani müelliflerin fikirlerini yine onların bakış açılarından genişletmekten ve misallendirmekten başka bir şey yapmıyorlar. O kadar ki, bu kitaplarda müellif ile yorumcuyu birbirinden ayırmak imkânsızdır; bugün yapılan bir şerhin bundan beş-altı yüzyıl önce yapılmış olanlardan sadece tarih farkı vardır.
 
Biz burada tekrarı tekrar etmemek ve bu konuda sorulan belli başlı sorulara cevap aramak üzere tartışma sâhasını biraz daraltacağız. Yaklaşma noktalarımız şöylece ifade edilebilir: Yirminci yüzyılın son çeyreğinde tasavvuf Türk aydınının zihnini ne bakımlardan meşgul etmektedir? Zamanımızın tarih, felsefe ve sosyoloji-psikoloji bilgileri hesaba katıldığında tasavvuf üzerinde nasıl bir değerlendirme yapılabilir? Tasavvufî düşüncenin geleceği ne olabilir?
 
Aslında bütün bunları kendi etrafında toplayan merkezi soru şudur: Tasavvufun İslâm'daki yeri nedir? Tasavvufî düşünce İslâm’a yabancı doktrinlerden mi gelmiş, yoksa onun içinde mi teşekkül etmiştir? Tasavvufta dış tesirler varsa bunlar nelerdir ve İslâm doktrini ile ne derece te'lif edilmiştir? İşte biz bu sorulan tarihî sosyolojik açıdan inceleyecek, akaid ve kelâm ile ilgili hükmü o sâhaların mütehassısı olanlara bırakacağız. Fakat muhakkak ki meselenin bu iki tarafı birbirinden müstakil değildir ve her iki yönde yapılan çalışmalar birbirine yardımcı olacaktır.