15,6 milyar dolarlık şehir ekonomisinin oluşturduğu değerin bireysel refaha tam olarak dönüşmemesinin temelinde yapısal üretim, nüfus hareketliliği ve gelir dağılımında dengesizlik olarak gösteriliyor.
Samsun, son 15 yılda Karadeniz’in en büyük ekonomisi ve önemli bir lojistik üssü konumuna çıkmayı başarırken kişi başı gelirin neden hâlâ Türkiye ortalamasının altında seyrediyor olması tartışma konusu oldu.
Samsun’da son 15 yılda nüfus artışı yavaşladı, doğurganlık hızı ülke ortalamasının altına indi ve yaşlanma hızı hızlandı.
Toplam Büyüklük Güçlü, Kişi Başı Gelir Düşük
TÜİK verilerine göre Samsun, toplam GSYH’de Türkiye’nin ilk 20 ili arasında yer alıyor.
Karadeniz’in en kalabalık ili olması, büyük limanı, OSB yatırımları ve tarım-sanayi kombinasyonu toplam ekonomik hacmi yukarı çekiyor.
İhracat son 15 yılda belirgin şekilde arttı; OSB’lerde istihdam ve alan genişlemesi özellikle 2023 sonrasında hız kazandı.
Buna rağmen kişi başı GSYH Türkiye ortalamasının yaklaşık yüzde 70-73’ü seviyesinde kalıyor ve sıralamada 39. civarında yer alıyor.
Peki uzmanlar bunu nasıl açıklıyor:
Büyük nüfus, toplam GSYH’yi seyreltiyor.
Ekonomide hizmetler sektörünün payı yüzde 60 oranında, sanayi ise henüz Marmara’daki gibi yüksek katma değerli ve yoğun değil.
Tarımın payı Türkiye ortalamasının üzerinde
Türkiye ortalamasını İstanbul, Ankara, Kocaeli, Bursa gibi yüksek verimli iller yukarı çekiyor.
Sadece yaklaşık 11 il ülke ortalamasının üzerinde.
Doğurganlık Düşük, Yaşlanma Hızlı
Samsun’da doğurganlık hızı Türkiye ortalaması 1,48 iken Samsun’da 1,33 civarında seyrediyor.
2019’da 15.700 civarında olan yıllık doğum sayısı 2024’te 12.560’a geriledi.
Ortanca yaş 38,3-38,8’e yükselerek Türkiye ortalamasının yaklaşık 4 yaş üzerine çıktı.
Yaşlanma hızı da ülke ortalamasının üzerinde.
Başlıca nedenler:
Eğitim düzeyi yükseldikçe doğurganlık düşüyor
Kentleşme ve yaşam maliyetleri çocuk sayısını azaltıyor.
Nitelikli genç nüfus büyük şehirlere göç ediyor; bu hem doğurgan çağdaki nüfusu azaltıyor hem de yaşlı oranını yükseltiyor.
Karadeniz bölgesinin genel demografik dönüşümü daha erken tamamlanmış durumda.
Samsun’un özellikle Atakum ve merkez ilçelere gelen göç sayesinde toplam nüfusu hâlâ artıyor, ancak bu artış doğal nüfus artışından değil, göçten kaynaklanıyor.
Yapısal Sorunlar Çözüm Bekliyor
Samsun, bölgesel ölçekte ekonomik ve lojistik güç olarak öne çıkıyor.
Ancak kişi başı gelirin düşük kalması ve hızlı yaşlanma, işgücü, sağlık ve sosyal hizmetler açısından orta-uzun vadede baskı yaratabilecek yapısal sorunlar olarak öne çıkıyor.
OSB yatırımlarının devam etmesi ve sanayi katma değerinin artması kişi başı geliri destekleyebilir; demografik trendin ise kalıcı bir politika konusu haline geldiği ve bu hususun henüz asıl sorumluların ilgi alanına giremediği görülüyor.