Her çağda bulunduğu toplumda etkili olmuş pek çok bilim adamı yaşamışken farklı toplumlara ve çağlara etkide bulunanlar ise nadiren çıkmıştır. Bu noktada, verilen mesajın evrensele yaklaşması etki süresini ve kapsamını belirlemede önemli bir kriterdir. 1933-1977 yılları arasında yaşamış, gerçek adı Ali Mezinani olan İranlı sosyolog Ali Şeriati, İslam düşüncesi üzerine etkide bulunmuş, İslam coğrafyasındaki kapsama alanı geniş olan önemli düşünürlerden birisidir.

Kısa süren yaşamı içerisinde oldukça fazla sayıda eser vermesi yanında özgün düşünce, farklı bakış açısı ve tanımlamalara yer vermiş olması en belirgin özelliklerindendir. Kendi ifadesiyle en büyük silahının kalem olduğuna vurgu yapan ve kalemi gerçekten hak ettiği şekilde kullanan Ali Şeriati, gerek eserleri gerekse kişiliği bağlamında değerlendirildiğinde gerçekten çok farklı bir konumdadır. Zaten onu bu konuda ön plana çıkaran da bu aykırı ve farklı kişiliğidir. Ülkemizde eserlerinin okunduğu seksenli yıllarda Seyyid Kutup, Muhammed Kutup, Mutahhari, Hasan El Benna ve Mevdudi gibi pek çok İslam âliminin eserleri yaygın iken günümüze gelindiğinde halen Ali Şeriati’nin ön plana çıkması ve konuşulması onun özgünlüğünün, farklılığının, aykırılığının sonucudur. Bunun sayılabilecek pek çok nedeni olabileceği gibi en önemli nedeni Ali Şeriati’nin kişiliği ve bakış açısıdır.

Ali Şeriati hareketli, uyanık, dinamik, araştırmacı, farklı bakış açısına sahip, düşünsel alanda yeni ufuklar açıcı, düşünmeye sevk edici, batı ideolojilerinden dolayı aşağılık kompleksi yaşayan İslam dünyasına ışık sunucu, o ideolojilerin yanlışlık ve eksikliklerini vurgulayan, ancak doğrularını da söyleyen düşün adamı konumundadır.

Ali Şeriati ait olduğu kültürün değerlerini yadsımadan, ancak çağını ve çağının bilgilerini de yok saymadan, yeri geldiğinde düzelterek yeri geldiğinde çağın bilgileri ile sentezleyerek bir noktaya varmaya çalışan İslam aydınıdır.

Ali Şeriati çağına ve çevresine aşağılık kompleksi içinde olan bir ümmetin kendi kültürel kaynaklarına, sosyal dinamiklerine yaslanarak çağa meydan okuma, alternatif sunma geleneğinin öncüsü, belki de zirve noktasıdır.

Ali Şeriati batı felsefelerine sırf batıdan geldiği için değil, bildiği ve anladığı için karşı çıkan veya toplumsal faydaya uyun sağlayacak şekilde yararlanan aydın tipinin yegâne örneğidir.

Ali Şeriati belki yüzyıllardır konuşulan ve yanlış bilinen pek çok İslami konu ve gerçeğin yanlışlarını söyleyen ve düzeltmeye çalışan, günümüzdeki sesli, net, anlaşılabilir ve içeriden birisinin muhalif olmadan çabalayan örnek kişisidir.

Ali Şeriati kendi ülkesinde Şii, ülkesi dışında Sünni, hatta kendisinin dışında doğru olabileceğini kabullenemeyen pek çok Müslüman aydına göre zındık ve kâfir olarak nitelendirilmekte olan bir aydındır. Aidiyet duyduğu mezhep veya ekole göre insafsızca eleştirenlerin yaptığı şahsi ve izafi değerlendirmeler yerine, inandığı doğruları net bir şekilde “kimsenin yermesine aldırmadan” söylemesidir onu farklı ve hala konuşulabilir kılan.

Ali Şeriati’nin ait olduğu İslami veya mezhebi anlayışa bağlı olarak zaman zaman tahrik edici olması dahi mesajının ve olaylara farklı yaklaşım tarzının yayılması önünde engel oluşturamamıştır. Ancak kendi dışındaki her türlü siyasal, dinsel ve sosyokültürel yapılara karşı çıkan kişi veya grupların kişisel değerlendirmesi hariç.

Ali Şeriati’nin ülkesinde ve dışarıda farklı grup ve bireyler tarafından sevilip okunmasının temelinde yatan faktör, Şeriati’nin ait olduğu dini veya mezhebi inanıştan ziyade özgün bakış açısı, farklılığı, inanmışlığı, ümmetin dertleri ile dertlenmişliği ve kendine özgü tavrı ile ezilmiş halkların diline tercüman olmasıdır. Onlara kendi dinamiklerinden gelen güçle özgürlüğü, kardeşliği ve adaleti hatırlatmasıdır.

Ali Şeriati’yi okurken farkına varmadan düşünce dünyamız karışmakta, bildiğimiz doğruların farklı kombinasyonları gelişmekte, geleneksel İslami anlayış yadsınmadan çağa ve çağın insanına yeni bir seçenek sunan düşünsel yapıya doğru değişim gerçekleşmektedir.

Ali Şeriati’nin eserlerini okumak ne onun gibi aynı dine ve mezhebe inanmak, ne de onun gibi olaylara bakmaktır. Bu anlamda onun gibi olmaya çalışmak demek onu anlamadan okumak veya okuduğunu anlamamaktır. Onu okuduğumuzda farklı, özgür, bilgili ve bilinçli olarak ona, hayata, dine, ideolojilere ve çevreye bakamıyorsak onu anlamamışız demektir.

Ali Şeriati’yi okuduğumuzda en başta kendisine bakıp eleştiri yapabilmeyi öğreniyoruz. Bu aynı zamanda onun da düşündürme yöntemidir. Günümüzde Ali Şeriati’yi eleştirip ona hakarete kadar varan söz söyleyenler dahi aslında onun dediğini, vurguladığını ve önerdiğini yapanlardır.

Ali Şeriati bir bilim adamı olarak aykırı ve farklı olmak durumundadır. Bir düşün adamı olarak herkesi düşünmeye ve kalıpları kırmaya zorlarken, bir eylem adamı olarak da bu hususları gerçekleştirmek isterken de böyleydi. Zira Ali Şeriati İslam temelinde ve Şii yerelinde evrensel bir mesaj oluşturuyordu. Sünni olarak ona baktığımızda kendi mezhebi inanışımızı onda görmemiz olası değildir. Ama aynı kaynaktan beslenmenin verdiği ortak paydada buluşmamıza da onun mezhebi engel olmamalıdır. Zira İslam dışı faktör ve kişiler bakımından bizlerin ait olduğu mezhebin hiçbir değeri yoktur. Bu nedenle hepimiz İslam karşıtı güçler nezdinde toptan olarak Müslüman ve bu nedenle de ayrım yapmadan zulmedilecek kimseleriz.

Ali Şeriati kendine has bir terminoloji oluşturarak “sözün coğrafyası”, “dine karşı din”, “zer, zor ve tezvir”, “bilgi, bilinç ve eylem”, “insan ve beşer”, “insanın dört zindanı”, “firavun, karun ve belam” gibi kavramları bizlere kazandırmıştır. Düşünce dünyamızın net olması ve bilimsel düşüncenin yerleşmesi anlamında bu yaklaşımlar önemlidir. Terminolojik yaklaşımların yararı yanında Ali Şeriati’nin anlaşılabilir ve net şekilde bu terminolojiyi ortaya koyması da onun zekâsının bir ürünüdür.

Ali Şeriati’nin değerlendirilmesine konu olan hususlar ise karşı eleştiriler bakımından haklı olabilir. Sonuçta her konuda mükemmellik olmadığını da ondan öğrendik. Ancak “Habil-Kabil kıssası”, “bilginin kaynağı”, “sahabeye bakış açısı” gibi konularda takılıp kalmak Şeriati’yi anlamak noktasında büyük bir hatadır. Hatta diğer güzellikleri, bize ters geldiğine inandığımız bu yaklaşımlardan dolayı kaybetmektir. Ayrıca onun Şii olduğunu unutarak, söylediklerinden kendi mezhebimize uygun mesajlar beklemek de yanlıştır. İslam ortak paydasında buluşmamız gerekirken mezhebe takılıp kalmak Ali Şeriati’ye yapılacak en büyük haksızlıktır. Onu eleştirirken bulunduğu dinsel konumu dikkate alarak ve ortaya koyduğu farklı bakış açısını yakalayarak okumak, düşünce dünyasına tahmin edilenden fazla katkıda bulunacaktır.

Ali Şeriati’yi bir İslam alimi olarak değerlendirip ondan fıkıh veya kelam konularında çözümler beklemek, kendi mezhebimize uygun yaklaşımlar görmeye çalışmak bu konuda yapılabilecek en yanıltıcı hatadır. Zira Ali Şeriati bu konulara girerek çözüm oluşturmaktan ziyade, batı uygarlığının İslam milletine dayatmış olduğu maddeci felsefelere ve bu milletin kaynaklarını sömürmeye çalışan güçlere karşı insanca, Müslümanca ve aydınca bir karşı duruş sergilenmesi için çalışmıştır. “Güneş doğudan yükselir. Çünkü Güneş doğuludur” felsefesini geliştirerek tüm dünyanın herkes için yaşanılabilir olması noktasında çaba sarf etmiştir.

Son söz olarak şunu vurgulamak gerekir ki, günümüzde kendi cemaatini kuran ve kendi eserlerini okutan din ve düşün adamlarının olduğu bir dünyada cemaati olmadığı halde uzun yıllardır bu kadar sevilen ve eserleri okunan kaç tane özgün düşün adamı var ki…