Yale Üniversitesi Öğretim Üyesi Prof. Dimitri Gutas’ın Yunanca Düşünce Arapça Kültür isimli eseri üzerine Hasan Bozdaş tarafından hazırlanan kapsamlı tahlil çalışması; erken Abbasi toplumunda matematik, tıp, felsefe ve astronomi gibi temel sahalarda gerçekleştirilen büyük ilmi atılımın sosyopolitik dinamiklerini gün yüzüne çıkarıyor.
Modern bilimin görmezden geldiği İslam bilim mirası
Tarihsel incelemeler, modern bilim tarihçilerinin Yunan mirasının doğrudan Latinceye aktarıldığı yönündeki iddialarının gerçeği yansıtmadığını ortaya koyuyor.
İslam dünyasında Yunan, Hint ve Sasani bilimlerinden alınan veriler yalnızca korunmakla kalmadı; Müslüman bilim insanlarınca trigonometriden sıfır sayısına, optikten tıbba kadar derin bir eleştiri ve geliştirme süzgecinden geçirilerek müstakil bir ekole dönüştürüldü.
Merhum Prof. Dr. Fuat Sezgin'in de sıklıkla vurguladığı üzere, günümüz Batı medeniyetinin bağımsız bir bilim havzası olmaktan ziyade İslam medeniyetinin doğal bir devamı niteliğinde olduğu gerçeği, Bağdat’ta üretilen terminolojinin ve kavramların sonradan Latinceye ve Yunancaya aynen aktarılmasıyla somutlaşıyor.
Kâğıt devrimi ve uluslararası bilginler kuşağı
Çeviri hareketinin doğuşunda 751 yılındaki Talas Savaşı’nın ardından kâğıt üretim teknolojisinin İslam coğrafyasına girmesi belirleyici bir dönüm noktası oldu. Büyük İskender’den bu yana ilk kez Doğu ile Batı arasındaki sınırların kalkması, çok kültürlü ve çok dilli bir entelektüel sınıfın doğmasını sağladı. Pehlevice, Süryanice, Yunanca ve Arapça bilen farklı inanç ve kökenlerden mütercimler; şahin avcılığından simyaya, Aristoteles mantığından zooloji ve botanik ilmine kadar din dışı neredeyse tüm klasik literatürü Arapçaya kazandırdı.
Halifelerin siyasi hamleleri çeviri hareketini kurumsallaştırdı
Dimitri Gutas’ın tahliline göre Bağdat’taki çeviri hareketi tesadüfi bir aydınlanma değil, hanedanın siyasi ve toplumsal ihtiyaçlarına dayanan bilinçli bir devlet politikasıydı:
Halife el-Mansûr Dönemi: Bağdat'ı kurarak Emevi kabileciliğini kıran el-Mansûr, Sasani devlet aklını ve astrolojiyi siyasal bir meşruiyet aracı kılarak çeviri faaliyetlerinin öncüsü oldu.
Halife el-Mehdî ve Diyalektik İhtiyacı: Artan zındıklık hareketleri ve dinler arası münazaralar sebebiyle Aristoteles’in cedel ve tartışma sanatını içeren Topika adlı eseri çevirtilerek inanç sahasında fikrî bir savunma kalkanı inşa edildi. Halife el-Memûn ve Akılcı Siyaset: Bizans'a karşı fikrî üstünlük kurma gayesiyle çevirileri hızlandıran Memûn, meşhur "Aristoteles rüyası" gibi anlatılarla akılcı yaklaşımı ve devlet otoritesini tahkim etti.
Beytü'l-Hikme ve çevirmenlerin hamileri
Çalışmada, doktrinde bir akademi veya tercüme merkezi olarak kabul edilen Beytü'l-Hikme'nin işlevine dair Gutas'ın getirdiği şerhe de dikkat çekiliyor. Gutas, kurumun iddia edildiği gibi bağımsız bir araştırma akademisi olmaktan ziyade Sasani bürokrasi modeline dayalı bir imparatorluk kütüphanesi ve arşiv bürosu olduğu tezini savunuyor.
Süryani Hristiyanlar, Yahudiler ve Müslümanların ortaklaşa yürüttüğü bu çalışmalar; devlet kademelerinde yer alan Bermekiler ve Nevbahtlar gibi nüfuzlu aileler ile halifeler tarafından devasa bütçelerle finanse edildi.
Çeviri hareketi neden sona erdi?
Bağdat’ta yaklaşık iki yüzyıl süren bu yoğun faaliyetin miladi 1000'li yılların başında sona ermesi, "çevrilecek eser kalmaması" tezine bağlanmıyor. Gutas’ın tespitlerine göre çevirilerin durmasındaki temel amil; hamilerin, hekimlerin ve ilim insanlarının entelektüel seviyesini doyuracak nitelikte Yunanca metnin kalmaması ve İslam felsefesi ile biliminin artık kendi özgün metinlerini üretebilecek yetkinliğe ve bağımsızlığa ulaşması oldu. Bugün modern dünyada geçerli olan pek çok ilmi kavram, işte bu köklü tercüme, tenkit ve inşa sürecinin mirasını taşımayı sürdürüyor.
