Mustafa Kemal Paşa Bandırma Vapuru ile şehre ulaştığında İngiliz birliklerinin Samsun’daki fiili varlığı ve denetimi devam ediyordu.
9 Mart’ta Başlayan İşgal 5 Ekim’de Sona Erdi
Mondros Mütarekesi’nin 7. maddesini gerekçe gösteren İngiliz kuvvetleri, 9 Mart 1919 tarihinde yaklaşık 200 kişilik bir müfrezeyle Samsun’a çıkarma yaparak İlyasköy’deki kışlalara yerleşti.
İlerleyen süreçte ANZAC birlikleri ve ek mühimmatla takviye edilen işgal güçleri, bölgedeki Rum çetelerinin faaliyetlerine zemin hazırlayarak Türk halkını silahsızlandırmayı ve işgali Merzifon hattına yaymayı hedefledi.
Ancak Anadolu’da yükselen milli direniş, örgütlenme süreci ve Kafkasya’daki gelişmeler üzerine stratejik karar alan İngiliz birlikleri, önce Merzifon’dan ardından 4-5 Ekim 1919 tarihlerinde Samsun’dan çekilerek yaklaşık 7 aylık fiili işgale son verdi.
Samsun’un Neden Resmi Bir Kurtuluş Günü Yok?
Tarihçiler, belgelerle sabit olan işgal ve çekilme sürecine rağmen Samsun’un resmi takvimde diğer Anadolu illeri gibi ayrı bir "kurtuluş günü" olmamasını üç temel nedene bağlıyor:
Askeri Muharebe Olmadan Çekilme
İngiliz birliklerinin şehri terk edişi, İzmir veya Batı Anadolu kentlerinde olduğu gibi Türk ordusunun büyük bir meydan muharebesi kazanarak şehre girmesiyle değil, diplomatik ve stratejik zorunluluklar sonucu gerçekleşti.
İşgalin Ölçeği ve Süresi
Yaklaşık 7 ay süren ve sınırlı sayıda askerle yürütülen kontrol süreci, tam teşekküllü bir cephe savaşına dönüşmedi.
Şehir daha sonraki yıllarda Pontusçu çetelerle mücadele etmiş ve 7 Haziran 1922’de Yunan donanmasınca bombalanmış olsa da yeniden karadan işgal edilmedi.
Ulusal Sembolün Yerel Hafızayı Gölgelemesi
Cumhuriyet’in kurucu anlatısında Samsun, yerel bir kurtuluş hikayesinin öznesi olmaktan ziyade 19 Mayıs 1919 üzerinden bütün ülkenin kurtuluş ateşinin yakıldığı merkez olarak konumlandırıldı.
Sonuç olarak; 5 Ekim 1919 tarihi Samsun’un işgalden arındırıldığı gerçek tarih olmasına karşın, 19 Mayıs’ın taşıdığı ulusal ve tarihi ağırlık, kentin yerel kurtuluş gününü resmi kutlama takviminin gölgesinde bıraktı.
