Şehrin Kelime Örtüsü

Adnan İPEKDAL

16-11-2026 18:01

“Ey örtüsüne bürünen şehir…”

Şehirlerin ruhu yalnızca tarihinde, mimari eserlerinde, örf, adet ve geleneklerinde, yemek kültüründe, manevî haritasında değil; biraz da tabelalarında gizlidir. Günlük koşturmaca içinde yanından hızla geçip gittiğimiz sokak levhaları, mahalle isimleri, yaşadığımız toprağın sessiz şahitleridir. Samsun’a bu gözle baktığımızda ince bir ayrıntıyla karşılaşırız: Bu şehir, Karadeniz’in yeşil dokusunu yalnızca dağlarında, ovalarında ve yaylalarında saklamamış; ilçelerine, mahallelerine, sokaklarına ve duraklarına da işleyerek kendine özgü bir “kelime örtüsü” oluşturmuştur.

Eskiler boşuna söylememiş: İnsan da eşya da tabiat da ismiyle müsemmadır. Bir yerin adı, oranın ruhunu ve hikâyesini taşır. Samsun’daki bu isimler kimi zaman ağacın meyvesi, gövdesi, gölgesiyle; çiçeğin kokusuyla; kimi zaman yalnızca kelimenin tonu ve sesiyle varlığını sürdürür.

Samsun’un kelime örtüsü, bitki örtüsüne şahitlik eder; şehri yeşil bir örtüye büründürür.

Şahit ile şehit kelimeleri aynı kökten gelir; ikisi de hazır bulunmayı, görüp tanıklık etmeyi anlatır. Şehitler bu toprağı yalnızca hayattayken savaşarak savunmadılar; toprağa düştüler ve toprağın ebedî muhafızı ve şahidi oldular. Hem toprağa bir örtü gibi büründüler hem de onun manevî örtüsü oldular. Nasıl ki ağaç, çiçek ve ot toprağı kökleriyle tutup yağmurun, selin, rüzgârın aşındırmasına karşı korursa, şehitlerin bu toprağa karışmış hatırası da onu unutuşun, yabancılaşmanın, kök kurutan manevî erozyonların karşısında ayakta tutar. Ulu çınarlar sel sularına, ulu şehitler inançsızlık kasırgalarına karşı nöbettedir. Hatta kimi şahitler, bu cennet vatan uğruna toprağa düşerken adlarını yalnızca gönüllere değil, doğrudan şehrin levhasına da yazdırmıştır: Bir Türk-İslam mücahidi olarak Kılıç Dede, adını İlkadım’daki bir mahalleye vermiştir. O mahalle bugün toprağın nöbetini onun adıyla sürdürmektedir. Şehrin kelime örtüsü de bu nöbetlerin dildeki ortak izidir: Toprağı canıyla örtenlerin, vatan toprağını mayalayanların isimleri hem gönüllerimizde hem de mahalle ve sokak isimlerinde yaşar.

Toprağa saldıkları köklerle mekânın şehitlerinden beslenen ıhlamurların, çamların, çınarların, meyve ağaçlarının, çiçeklerin, otların; yani mekânın şahitlerinin isimleri ise levhalarımızda her gün bizi hürmetle selamlar.

Samsun’un adres rehberini açtığımızda ya da şehir içinde yola çıktığımızda karşımıza bir bitki haritası çıkar. Bu harita, iki ayrı dönemin hikâyesini anlatır.

İlk hikâye, toprağın bereketinden ve kırsal hafızadan süzülüp gelenlerdir. Bu doğa mirası daha ilçelerin adında başlar: Ayvacık, Kavak ve Alaçam. Yeşilırmak vadisinin bereketli fındık ve meyve bahçesi Ayvacık ile sırtını çam ormanlarının serinliğine yaslayan Alaçam, adlarını bizzat coğrafyalarındaki ağaçlardan alır. Kavak ise her telaffuz edilişinde zihnimizde kavak ağaçlarının hışırtısını; hazanın hüznüyle sararıp solan altın yaprakların sitemli sesini duyurur.

İlçelerden mahallelere indiğimizde tablo zenginleşir. Şehrin köklü merkez mahallelerinden Zeytinlik, adını o yamaçlarda zamanında yetişen zeytin ağaçlarından almıştır. Atakum sahilinin gözde semti, otobüs ve minibüs duraklarında da adı sıkça anılan Taflan ise Karadenizlinin karayemişe verdiği yöresel adı şehrin ön yüzüne taşır.

Yüksek mahallelere doğru çıktıkça Samsun bir meyve bahçesine dönüşür. Atakum’daki Ayvalı, Elmaçukuru, Erikli, Meyvalı; İlkadım’daki Çatalarmut; 19 Mayıs ve Salıpazarı’ndaki Fındıklı mahalleleri, atalarımızın toprağa bakıp gördüğü bereketin yerleşim adına dönüşmüş hâlidir. Bafra Ovası’nın simgesi tütüne saygı duruşu niteliğindeki Altınyaprak’ı, cevizin eski dildeki karşılığından gelen Canik’teki Kozlu’yu da unutmamak gerekir. Terme’nin Söğütlü’sünden Asarcık’ın Gülderen’ine, Vezirköprü’nün Narlısaray’ından Yakakent’in Çamgölü’ne, Havza’nın Armutlu’sundan Çarşamba’nın Kabaceviz’ine, Tekkeköy’ün Çınaralan’ından 19 Mayıs’ın Çamlıca’sına kadar Samsun’un kelime örtüsü, bitki örtüsü kadar yeşildir.

Bu hafıza yalnızca mahallelerde değil, durak levhalarında da sürer. Raylı sistemin Pelitköy ve Kurupelit duraklarında inen yolcu, farkında olmadan meşe ormanlarının hatırasına basar; Ondokuz Mayıs Üniversitesi’nin Kurupelit Kampüsü ise pelite bir bilim ağacı kimliği de yükler. Kirazlık durağının adı ise bu yamaçlarda bir zamanlar kiraz ağaçlarının çiçek açtığını düşündürür.

İkinci hikâye, günümüz şehirciliğinin güzellik arayışıdır. Yapılaşma hızlandıkça, yeni yerleşim alanları açıldıkça betonun soğukluğunu doğanın inceliğiyle kırma arzusu belirmiş görünüyor. İsimlerin bilinçli bir tercih mi, yoksa coğrafyanın kaderinin doğal ve güzel bir sonucu mu olduğunu bilemeyiz; ama yemyeşil kelime örtüsüne bürünmüş bir Samsun manzarası hem göze hem kulağa ziyafet sunar.

Bugün Atakum’un Mimarsinan, Yenimahalle veya Cumhuriyet mahallelerinde; İlkadım’ın Bahçelievler ya da Derebahçe sokaklarında yürürken kendimizi bir çiçek bahçesinde hissedebiliriz. Lale, Karanfil, Menekşe, Sümbül, Orkide, Yasemin, Zambak, Gül, Papatya, Sardunya, Akşamsefası… Pek çok köşe başında, pek çok durakta bir çiçeğin ya ismiyle ya da kendisiyle karşılaşırız. Köklü ağaçların vakur isimleri de levhalarda ayrı bir ağırbaşlılıkla sürer: Çınar, Meşe, Gürgen, Söğüt, Akasya… İlkadım’daki Ihlamur Bulvarı ise şehrin en işlek damarlarından birinde bir ağacın adını her gün binlerce insana okutur.

Kısacası Samsun, doğasını yalnızca toprağında değil, dilinde de yaşatan bir şehirdir. İlçelerden köylere uzanan ağaç ve meyve isimleri, şehir merkezinde yerini çiçeklere bırakır.

Bir dahaki sefere evinizin ya da iş yerinizin sokağındaki mavi tabelaya, indiğiniz durağın adına bir daha bakın. O levha, Samsun’un bitki örtüsünden kopup şehrin kelime örtüsüne karışmış bir şahit olabilir; kimi zaman yüzlerce yıllık, kimi zaman bu toprağa ve tabiata duyulan yeni bir özlem. Toprağa düşüp onu manevî örtüsüyle koruyanlar gibi, onu köküyle tutanlar da adlarıyla bizi karşılamaya devam eder.

Siz Samsun’u bir de akasyalar çiçek açtığı zaman görün…

DİĞER YAZILARI Algı Kuşatmasına Karşı Hervele 01-01-1970 03:00 Yediler Şehri Samsun 01-01-1970 03:00 Yahya Kemal’i Yalancı Çıkarmamak 01-01-1970 03:00 Netameli Kavramlar 01-01-1970 03:00 Şehrin İnsanı, Şehrin İfranı 01-01-1970 03:00 Lütfen Biraz Rezil Olabilir Misiniz? 01-01-1970 03:00 Hasar Tespit Raporu 01-01-1970 03:00 On Beş Hocamsıya Bedel Türkünün Bir Notası! 01-01-1970 03:00 Hoş Geldin Reis ERDOĞAN 01-01-1970 03:00 Ağılda oğlak doğsa, ovada otu biter! 01-01-1970 03:00 Samsun Şehrengizi 01-01-1970 03:00 Kokmuş Cesetler Ülkesi 01-01-1970 03:00 Ekran Zorbalığı Kemâl Erkânından Zevâl Ekranlarına 01-01-1970 03:00 Bir Ruh Simyası Olarak Vefa 01-01-1970 03:00 Sensin Bid’at 01-01-1970 03:00 Gün Olur Asra Bedel Romanının 15 Temmuz Üzerinden Tahlili 01-01-1970 03:00 Üç Muslukla Doldurmaya, Otuz Üç Muslukla Boşaltmaya Çalıştığımız Havuz 01-01-1970 03:00 İncir Yaprağı 01-01-1970 03:00 Almanya’da Yeni Bir Pensilvanya mı Kurulacaktı? 01-01-1970 03:00 Problem Çözmek İsteyenlere Formüller 01-01-1970 03:00 Atakum Sahilinde Mescid Görmek İstemeyenler Sinagog mu Görmek İstiyor! 01-01-1970 03:00 Kara Samsun’un Beyaz Türkleri 01-01-1970 03:00 ODTÜ Semalarında Amerikan bayrağı Dalgalanacak mı! 01-01-1970 03:00 Ne Vereyim Abime, Biraz Sokak Kültürü Alır mısınız? 01-01-1970 03:00 Dijital İçerik Üretme Seferberliği 01-01-1970 03:00 CİNSİYETÇİ SÖYLEM 01-01-1970 03:00 Eziklerin Efendisi Efendilerin Eziği 01-01-1970 03:00 İsmet Özel’in Hayatta Olmasının Haber Değeri Var Mı? 01-01-1970 03:00