Ne Vereyim Abime, Biraz Sokak Kültürü Alır mısınız?

Tarihe, coğrafyaya dost olmadığınız için dün vali gönderdiğiniz yerlere bugün sefir-i kebir gönderiyorsunuz!”Fethi Gemuhluoğlu

Sokaklara, tedâîsi (çağrışımı) olan isimler yerine hiçbir numarası olmayan numaralar verilmesi sizi de rahatsız ediyor mu? Yoksa siz Musa Eroğlu’nun

“Bana ne yazdan bahardan

Bana ne borandan kardan

Aşağıdan yukarıdan

Yolun sonu görünüyor…”

Türküsünü yanlış mı anladınız?

Şimdi yolun sonundan sokağın başına gelenlere bakalım. Acaba sokaklarımıza isim yerine numara verilmesinin sebebi batı ezikliği, modern görünme budalalığı; dünyanın hafızasının sinema ile işgal edildiği  dönemlerden kalma, karşılıksız çek hükmünde bir Amerikan aşkı mı?

Saçma Amerikan polisiyelerinde geçen anonslardan bilirsiniz:

“Olay yeri  55. Cadde; 61. Sokak… “

Samsun’da sokak, mahalle, hatta ilçe isimleri çocukluğumdan beri alakamı mucip olmuştur. Siz bunu dikkatimi çekmiştir şeklinde anlayın.

Mesela Tekkeköy’ün ismi niçin Tekkeköy, Vezirköprü’nün ismi niçin Vezirköprü, gelişi ile Perşembe’yi haber veren Çarşamba Duşanbe’nin kardeşi mi? Bu sorulara cevap vermeyeceğim, meraklılar biraz araştırıp bulsun. Her şeyi devletten bekmeleyin.  Sadece şu kadarını söyleyeyim, dünya tarihinin en büyük devleti Osmanlı’da bir döneme adını veren Köprülülerden Fazıl Ahmet Paşa’ya yazılmış kasideler ile ilgili bir yüksek lisans tezi var.

Hadi gel sokağımıza geri dönelim.

“Sokak kültürü” tabiri biliyorum bazı zihinlerde çok da güzel bir çağrışım yapmadı. Ancak geleneksel sokak ve mahallemiz yaygın eğitimin ve kültür aktarımının en etkili yapıldığı mekanlardır. Bakkal Mehmet amca, kavga eden iki çocuğu tatlı dille ayırır, tatlı dille ayrılmazlarsa iki tatlı tokatla ayırır; çorbacı Mustafa dayı, sokaktan geçerken yemeklere bakan bir çocuğu davet eder yemeğini ikram eder,  mahallede bir hasta veya cenaze oldu mu birkaç gün yas tutulur, kahkaha atılmaz, radyo tv açılmaz, varsa düğün ertelenir/di…

Gençler ve çocuklar bir yaramazlık yapacakları zaman anne baba görmese bile mahallenin esnafından, eşrafından, yaşlısından utanır, çekinir, korkardı… Bunlar güzel duygulardı!

Düşünsenize, Mekke, Kılıçarslan, Barbaros, Mevlana, Cengiz Topel,  caddeleri; Akıncılar, Ok, Malazgirt, Milli Mücadele, Kutalmış, Sungurbey, Girit Türkleri, Akmescit, Mohaç, Dalmaçya, Sütçü İmam, Altınoluk, Çaka Bey, Batum, Malkoçoğlu, İmam Gazali sokaklarından topladığınız arkadaşlarınızla yaptığınız mahalle maçında orta hakem Hz. Ömer sokaktan; yardımcı hakemler hürriyet ve adalet mahallesinden…

Kanije sokak ile Zigetvar sokağın kesiştiği yerde buluşup maça gidiyorsunuz. Yahu bu maç, bir milli tarih,  bir milli coğrafya, bir milli şuur dersine ya da milli maça  dönüşmez mi?

Vaktiyle bu isimleri o şakaklara veren iradeyi minnet ve takdirle; bu manalı ve derinlikli isimleri manasız numaralar ile değiştiren modernlik budalalarını da tekdirle hatta kötekle anmak gerekir!

Şimdilerde Toki hem deprem bölgesinde hem de cümle vatan coğrafyasında mesken imalatında çok ciddi ve hızlı çalışmalar yapıyor, saatte 23 konut şeklinde ilan edilen bir rekor var.

Ancak, şehri imar ederken sokağı, mahalle kültürünü imha etmemek gerekir. Zamanında samimi bir milli şuur ile konmuş bu sokak isimlerini muhafaza etmek bir kültürel devamlılık borcudur.

İsmini andığımız sokaklarda büyüyen bir çocuk ile, numaralı sokakların akvaryum çocukları hiç bir olur mu?

Tabii ki olmaz.

Samsun’da medeniyetimizin isimler sözlüğü şeklindeki sokak isimlerimiz yukarıda arz ettiklerimizden ibaret değil. Meraklılar çok fazla tarihi eserimizin bulunmadığı güzel şehrimizdeki tarihi sokak cadde ve mahalle isimlerini küçük bir konum araştırması ile inceleyebilirler. Ancak düzelttiremediğimiz bir yanlışı burada ifade edelim.

İlkadım ilçemizde,

Kale Mahallesinde, Aile ve Sosyal Hizmetler İl Müdürlüğü binasının üzerinde bulunduğu  “Himâye-i Etfâl” isimli bir sokak var; belediyenin sokağa astığı tabelada “Himaye-i Eftal” yazıyor. Düzeltilmesi için bir girişimimiz oldu, lakin yanlışı yine yanlışla düzelttiler, iki yanlış bir doğru eder mi; galat-ı meşhur lugat-ı fasihten evla mı bilmem! Tabela değiştirilirken olaya şahit olan sanat tarihi uzmanı bir gencimiz, işçileri uyarmış lakin dinletememiş, çünkü yanlışın düzeltilmesi görevini alan , talimatı ya dinlememiş, ya da anlamamış. Yeni tabelayı da yanlış yazdırıp göndermiş.

“Himâye-i Etfâl” tıfılları (çocukları) koruma, demek;

“Himâye-i Eftal” şeklinde bir  kullanım yok ama, yanlış yazılmış bu sokak tabelasına bir anlam vermek gerekirse, en faziletli olanı koruma gibi bir şey ortaya çıkar.  Dolayısıyla şu anki mevcut tabelada yazan “Himâye-i Eftal” orada “yanlışlıkla (!)” duruyor!

Bir de şunu soralım. Soyadınızın veya arkadaşınızın soyadının nereden geldiğini hiç merak ettiniz mi? Mesela soyadınız Şamlıoğlu, Giritli, Selanik, Kefeli, Deliorman, Kosova, Sancaklı, Priştina, Azak, Hanyalı, Filibeli, Karadağ… ise dedeniz bu soyadı ile size bir şey söylüyor demektir.

İsminizin anlamı da önemlidir, çocuklarınıza isim koyarken de dikkat etmek gerekir. Çağdaşlık budalalığı ile acayip acayip isimlerle çocuğunuza yazık etmeyin. Manevi, tarihi ve kültürel arka planı olan isimler koyun. Çünkü insan ismi ile müsemma olur.

Cisimlerini yitirdiklerimizin isimlerini de yitirirsek yitirecek bir şeyimiz kalmayacak.

Neydi o İsmet Özel kitabının adı?

“Neyi Kaybettiğini Hatırla”

Samsun’da sokak, cadde ve mahalle isimleri hatta soy isimleri hakkında bir akademik çalışma yapılsa ne güzel olur. Bu fikrimi Samsun üniversitesi sosyoloji bölümünden Prof.Dr. Kenan Çağan hocamıza arz etmiştim. Umarım bu alanda bir lisans veya yüksek lisans tezi hazırlanır.