İnsan gerçekten ne zaman zeki olur?
Bildiklerini her fırsatta yüksek sesle anlatmaya çalıştığında mı, kendi düşüncelerini savunmak uğruna bütün dünyayı karşısına aldığında mı, yoksa yeni bir fikirle karşılaştığında kendi zihinsel kalıplarını sorgulayabilecek cesareti gösterebildiğinde mi?
Zekânın ve zihinsel olgunluğun en temel göstergelerinden biri, insanın kendi fikirlerini değiştirebilme yeteneğidir. Çünkü düşünmek; yalnızca bir fikre sahip olmak veya onu fanatikçe savunmak değil, gerektiğinde o fikrin karşısına geçip onun doğruluğunu yeniden ve tarafsızca sorgulayabilme kapasitesidir.
Zeki insanlar, zihinsel dünyalarına uymayan yeni bir düşünceyle karşılaştıklarında bundan tehdit algılamaz veya rahatsızlık duymazlar. Aksine, içlerinde büyük bir entelektüel merak ve heyecan uyanır. Yeni bir bilgi, farklı bir bakış açısı ya da daha önce fark etmedikleri derin bir gerçek, zihinlerinde yepyeni kapılar açar. Eski düşünceleriyle yüzleşmekten asla korkmazlar.
Antik Çağ filozofu Sokrates’in "Bildiğim tek şey, hiçbir şey bilmediğimdir" sözünde tezahür eden felsefi duruş, tam olarak bu bilinci ifade eder. Bir insan sürekli öğrenmek istiyorsa, zihnini diri tutan bir merak duyuyorsa ve farklı düşünceleri anlamaya çabalıyorsa, onun ruhunda işlenmiş özel bir incelik vardır. Bu merak, yalnızca bilgi stoklama arzusu değildir; hayata, insana ve evrene karşı duyulan derin bir saygının dışa vurumudur.
Zeki insan, bilmediği şeylerin varlığını kabullenen insandır. Her şeyi bildiğini iddia eden sığ anlayıştan uzaktır; çünkü bilgi derinleştikçe, cehalet denizinin ne kadar engin olduğunu fark eder.
İşte bu farkındalık, insana nadide bir ruhsal sadelik ve mütevazılık kazandırır. İnsan ne kadar çok şey öğrenirse, o kadar alçakgönüllü olmayı öğrenmelidir. Gerçek bilgi insanı kibirli yapmaz; aksine onu daha anlayışlı, daha hoşgörülü kılar. Böyle insanlar hayatın detaylarındaki incelikleri görür, teşekkür etmesini bilirler, kendilerine yapılan iyiliği küçümsemezler. Saygının, sevginin, nezaketin ve inceliğin insan ilişkilerindeki hayati değerini kavrarlar. Çünkü zekâ, yalnızca soyut bir zihinsel kapasite veya IQ skoru değildir; insanın başkalarına, evrene ve kendine nasıl davrandığında kendisini somutlaştıran bir yaşam biçimidir.
Öte yandan, insanın düşünsel ve duygusal gelişimini sekteye uğratan bazı temel tutumlar vardır. Bağımlılık, çıkarcılık ve başkalarını sürekli bir araç olarak kullanma eğilimi bunların başında gelir. Burada ifade edilen bağımlılık, insanın biyolojik veya doğal ihtiyaçları değildir; kendi yaşamını, hedeflerini ve varlığını sürekli başkalarının imkânları ve emekleri üzerinden sürdürme kolaycılığıdır.
Böyle insanlar çoğu zaman kendi özgün üretimleriyle değil, başkalarının sırtına basarak ilerlemeye çalışırlar. İnsanları içsel bir değer olarak görmek yerine, kendi kişisel amaçlarına ulaşmalarını sağlayan birer basamak gibi değerlendirirler. İlişkilerinde samimiyet, özveri ve karşılıklı değer üretimi yerine katı çıkarlar ön plana çıkar.
Özellikle narsistik kişilik bozukluğu veya narsistik tutumlar sergileyen bireylerde, ilişkilerin karşılıklı anlam üretmekten ziyade kişinin kendi şişkin egosunu beslemeye odaklandığı görülür.
İnsanın zihinsel gelişiminin önündeki en sinsi engellerden biri, bilmediğini bilmemesi, anlayamadığını anlayamadığının farkına varamamasıdır. Psikolojide Dunning-Kruger Etkisi olarak bilinen bu algısal cehalet, yetersiz insanların kendi yetersizlik derecelerini kavramaktan aciz olmalarını açıklar. İnsan bazen kendi zihninin sınırlarını göremez ve içinde bulunduğu sığ düşünce dünyasını evrenin tek gerçekliği zanneder.
Oysa zihinsel olgunluk, insanın periyodik olarak kendi zihninin dışına çıkıp şu soruları cesaretle sorabilmesidir:
"Acaba ben yanlış düşünüyor olabilir miyim?"
"Karşımdaki insanın haklı ve benim göremediğim bir bakış açısı var mı?"
"Benim tutumlarım ve sözlerim başkalarında nasıl bir etki bırakıyor?"
Bu soruları sorabilen zihin, içinde bulunduğu akvaryumun camlarını kırmaya başlamış demektir.
İnsanın ruhsal yapısını ortaya koyan en önemli kriterlerden biri de eleştiri karşısında verdiği ilk reflekstir. Kendi düşüncelerini sürekli savunma ihtiyacı duyan kişiler, kendilerine yöneltilen her farklı görüşü veya eleştiriyi şahsiyetlerine yapılmış bir saldırı gibi algılarlar. Psikanalitik teoride Sigmund Freud ve Anna Freud'un tanımladığı "savunma mekanizmaları", zihnin kendi kırılgan benliğini koruma adına devreye soktuğu bilişsel alışkanlıklardır. Farklı bir düşünce, öğrenilecek yeni bir bilgi olmaktan çıkar; benliği tehdit eden bir düşmana dönüşür.
Böyle durumlarda kişi hemen savunmaya geçer, öfkelenir, kestirip atar veya iletişimi koparır. "Ben böyle bilirim", "Benim düşüncem doğrudur" anlayışı zihnin etrafına kalın duvarlar örer. Oysa düşünce duvarlarla değil, kapılarla gelişir. Bir insanın farklı bir görüşü dinlemesi, onu anında kabul etmesini gerektirmez; önemli olan o görüşün arka planını kavrama çabasıdır. İşte bu çaba, "empati" dediğimiz muazzam insani yeteneğin temelidir.
Empati, yalnızca bir başkasının acısına üzülmek değildir. Empati, bir başkasının zihinsel koordinatlarına adım atabilmek, olayları onun penceresinden görebilmektir. İnsan biyolojik olarak insan doğar; ancak felsefi ve ahlaki anlamda insanlaşması bir ömür boyu süren bir çabayla mümkündür. Empati kurabilen, öfkesini yöneten ve farklılıklara saygı duyan birey bu süreçte olgunlaşır. Empatinin yoksun olduğu yerde ise ilişkiler bir anlam alışverişi olmaktan çıkar, sert bir güç mücadelesine dönüşür.
Sürekli haklı çıkmak isteyen, her tartışmayı kazanılması gereken bir harp gibi gören insan, zamanla etrafındaki insanları yorar. Çevredekiler tartışmaktan çekinir, anlaşılmayacaklarını anlayarak sessizce uzaklaşırlar. Sonuçta kişi, kendi sarsılmaz doğrularını koruduğunu sanırken aslında derin bir yalnızlığın içine düşer. İnsanı yalnızlaştıran şey çevresinde kimsenin olmaması değil, kimseyle derin ve sahici bir düşünce alışverişi kuramamasıdır.
Zekânın kendini gösterdiği en kıvrak ve zarif alanlardan biri de mizah anlayışıdır. Zeki insanların mizah dünyası son derece geniş ve katmanlıdır. Bir bakarsınız çocukça ve yalın bir espriden keyif alırlar; hemen ardından ince, ironik ve derin felsefi göndermeler içeren üst düzey bir mizah ortaya koyarlar. Çünkü onların zihni tek bir şablona sıkışıp kalmaz; aynı anda birden fazla anlam katmanını işleyebilir.
Zeki insanın zihni adeta kıvılcım saçan bir mekanizma gibidir. Nasıl ki tutkulu bir şair, sevdiğinin tek bir bakışına karşılık dizeler dolusu şiir yazabilecek duygusal derinliğe sahipse; zihinsel esnekliğe sahip insan da bir sözden yeni bir anlam, bir espriden yeni bir nükte çıkarabilir. Halk arasında "Zihni zehir gibi" şeklinde ifade edilen bu kıvratıcı zekâ, zihnin hızlı kavrama ve çağrışım yapabilme kapasitesidir.
Buna karşılık, mizah skalası dar olan veya zihinsel katılık yaşayan kişiler, espri ve ironiyi anlamakta zorlanabilirler. Daha da vahimi, yapılan nükteci bir göndermeyi veya kelime oyununu kendilerine yönelik doğrudan bir saldırı veya küçümseme olarak algılayabilirler. Böylece mizah, insanları yakınlaştıran bir köprü olmaktan çıkıp gerginlik kaynağına dönüşür. Oysa zihinsel çeviklik, sözün arkasındaki ince katmanları görebilmeyi ve hayata biraz da olsa mesafeli ve tebessümle bakabilmeyi gerektirir.
İnsanın iç dünyasındaki derinlik, gündelik iletişim biçimlerine de doğrudan yansır. Bazı insanlar yüz yüze iletişim kurmaktan kaçınırlar. Sorunları doğrudan, açıkça ve medenice konuşmak yerine arkadan konuşmayı, kestirme yanıtlarla iletişimi sabote etmeyi veya ortamdan kaçmayı tercih ederler. Bu durum, kişinin kendi tutumlarının sorumluluğunu üstlenmekten korktuğunu gösterir. Yüz yüze iletişim bir aynadır; insanın kendi sese, jeste ve duyguya yansıyan hakikatiyle yüzleşmesini gerektirir.
Gerçek incelik, insanın yalnızca görünür olduğu yerlerde değil, kimsenin izlemediği anlarda da ahlaki kalabilmesidir. Teşekkür edebilmek ve şükran duyabilmek, yüksek bir duygusal olgunluk belirtisidir. Kendisine yapılan bir iyiliği takdir etmekten kaçınan, teşekkür ettiğinde kendi üstünlüğünden bir şey kaybedeceğini sanan kişiler, aslında derin bir özgüvensizlik yaşarlar. Teşekkür etmek insanı küçültmez; aksine ruhsal olarak büyütür.
Ağzından küfür, hakaret ve küçümseme eksik olmayan tutumlar; bilginin değil, zihinsel ve ruhsal bir yoksulluğun tezahürüdür. İnsan elbette öfkelenebilir, fakat bu sertliği bir yaşam tarzına dönüştürmek ilişkileri zehirler. Zekâ, bilgiyi muhafaza etmek kadar, o bilginin kazandırdığı davranış inceliğiyle değer kazanır. Başkasının başarısını takdir edebilen, iç dünyası zenginleşmiş insandır.
Atalarımızın "Cahil cesur olur" tespiti, bilimsel düzlemde de karşılığını bulan harika bir özetlemedir. Bilgisiz insan, bir meselenin barındırdığı riskleri, karmaşıklığı ve derinliği fark edemediği için gözü kapalı bir cesaretle harekete geçebilir. Oysa bilgi arttıkça, olayın çok boyutluluğu belirginleşir. Bilgili insan daha fazla ihtimali değerlendirir, daha çok soru sorar, adımlarını ihtiyatla atar.
Burada hassas bir ayrım yapmak gerekir. Bir işi beceriyle uygulamakla, o işin arkasındaki düşünsel felsefeyi üretmek aynı şey değildir. Bir insan bir aracı son derece usta bir şekilde kullanabilir, teknik bir uygulamayı mükemmel icra edebilir. Bu elbette kıymetli bir pratik yetenektir. Ancak yeni bir fikir geliştirmek, insan davranışlarını çözümlemek, toplumsal ve felsefi bir kuram ortaya koymak bambaşka bir zihinsel disiplin ve entelektüel emek gerektirir.
İnsanın gerçek değeri, başkaları üzerinde bıraktığı geçici hayranlık efektiyle değil, onların hayatına ne kattığıyla ölçülmelidir. Günümüz dünyasında pek çok insan yalnızca dış görünüşü, gösterişi veya geçici cazibesiyle dikkat çekmeye çalışır. Şüphesiz dış görünüş bir ifade biçimidir; fakat iç dünyadaki düşünsel ve ruhsal boşluğu kapatmak için bir vitrin olarak kullanıldığında anlamını yitirir. Gözleri etkilemek kolaydır; fakat zihinleri ve ruhları etkileyen şey düşüncenin derinliği ve duygunun samimiyetidir.
Sözün, fikrin ve inceliğin olmadığı yerde etki saman alevi gibidir. Gerçek sevgi de yalnızca fiziksel bir çekimden ibaret olamaz. Gerçek sevgi; anlamak, dinlemek, incitmemeye özen göstermek ve bir insanın ruhuna dokunabilmektir. Bir insanın gözlerine bakıp hiçbir şey hissetmemek mümkündür; ama onun zihin dünyasını, değerlerini ve evrene bakışını keşfettiğinizde aranızda kopmaz bir bağ oluşur.
Bütün bu felsefi ve psikolojik boyutları değerlendirdiğimizde, zekânın en güzel göstergesinin değişime, öğrenmeye ve kendini sorgulamaya açık olmak olduğunu görürüz. Gerçekten zeki insan, her tartışmada haklı çıkmak zorunda olmadığını bilir. Çünkü onun gayesi ego tatmini değil, hakikate bir adım daha yaklaşmaktır. Böyle bir insan teşekkür eder, saygı duyar, sevgiyi büyütür ve insanları kullanmak yerine anlamaya çalışır.
İnsanın en büyük zenginliği zihninde taşıdığı derin düşünceler ve kalbinde beslediği nezakettir. Dış görünüş zamanla solar, fiziksel güç tükenir; ancak üretilen bir fikir, gösterilen bir incelik ve bir insanın ruhunda bırakılan anlamlı izler zamana meydan okur. İnsan yalnızca yaşamak için değil, anlam üretmek için vardır.
Bir insanın hayatı boyunca kaç kişiyi etkilediği mi önemlidir, yoksa kaç insanın zihnine, ruhuna ve hayatına gerçek bir değer kattığı mı?
Cevap nettir. İnsan, başkalarının hayatında geçici bir görüntü olarak kalmamalı; bir düşünce, bir anlayış, bir nezaket ve bir farkındalık abidesi olarak iz bırakmalıdır. Çünkü zekâ, insanın ne kadar bildiğiyle başlar; fakat insanlığın inceliğiyle ölümsüzleşir. Gerçek büyüklük ise kendi fikrini değiştirebilecek kadar güçlü, başkalarının duygularını anlayabilecek kadar ince ve dünyayı daha anlamlı kılabilecek kadar üretken olabilmektir.