Geçtiğimiz hafta, annemizin vefatına dair yazdığımız köşe yazımızda: ölümün soğuk ve sarsıcı yüzünü Peyami Safa’nın o unutulmaz cümlesiyle karşılamış; vicdanın en derinlerinden gelen o gürültülü dişli seslerine kulak vermiştik.
Ölüm bir eve girdiğinde sadece gideni değil, kalanları da bir miktar öldürürken, geride kalanların iç dünyasında devasa bir hesaplaşma başlatır.
Risale-i Nur’da Üstad’ın hayranlık uyandıran bir berraklıkla ifade ettiği gibi; ölümü bir idam ya da hiçlik değil, sevdiklerimize kavuşturan bir vatan-ı asliye sevkiyat olarak gördüğümüzde, o çıldırtıcı iç sesler yerini vakur bir sükûnete bırakır.
Ancak bu sükûnet, sadece gidenin ardından duyulan bir huzur değildir; aynı zamanda hayatta kalanlarla, yani "ötekilerle" kurduğumuz bağların niteliğiyle de yakından ilgilidir.
Bugün, bu ruhsal arınma sürecini sinirbilimin "Sinaptik Budama" (Synaptic Pruning) dediği muazzam mekanizma ve bu mekanizmanın insan ilişkilerindeki felsefi karşılığı üzerinden okuyalım.
İnsan beyni, özellikle yolun başında adeta bir orman gibi her yöne dal budak salar; hayata tutunmak için sayısız bağlantı (sinaps) kurar. Fakat gelişim ilerledikçe bir "hikmet-i ilahi" devreye girer. Beyin, daha verimli çalışmak, enerjisini ana amaca odaklamak için kullanılmayan, zayıf kalan veya fuzuli olan bağlantıları "budamaya" başlar. Bu, beynin kendini daha net ve odaklı hale getirme şeklidir.
Burada durup kadim bilgeliğin sesine kulak vermemiz gerekir. Filozof Marcus Aurelius, meşhur eseri Kendime Düşünceler’de yaptıklarımızın ve söylediklerimizin çoğunun aslında gerekli olmadığını, fuzuli olanı hayatımızdan çıkarmanın asıl özgürlük ve huzur olduğunu vurgular.
İşte sinaptik budama, bu zihinsel özgürlüğün biyolojik bir onayı gibidir. Psikolojik düzlemde bu durum; eskiden can ciğer olduğumuz insanlara veya hırsla koştuğumuz hedeflere duyduğumuz ilginin sönmesidir. Bu bir "bozulma" ya da "vefasızlık" değil; ruhun, asli yolculuğuna engel teşkil eden safraları atarak sadeleşmesidir.
Hayatımıza bazen "ötekiler" dahil olur. Kendi iç kavgalarını, huzura erememiş yanlarını, pimi çekilmiş birer el bombası gibi bizim kucağımıza bırakmaya çalışanlar... Kendi vicdan sızılarını bizim üzerimizden dindirmek adına alanımıza sızan bu samimiyetsiz yaklaşımlar, ruhumuzda birer "gürültü" yaratır.
İşte burada yüksek bir farkındalık devreye girer. Olgunluk, o saldırıya aynı gürültüyle cevap vermek değil; beynin o doğal budama işlemini iradi bir tercihe dönüştürmektir.
Hayatlara hayat kılınsın için gönderilen Kur’an’ın "Cahiller onlara laf attığında 'Selametle' derler" (Furkan, 63) ayeti, aslında muazzam bir "sosyal budama" tavsiyesidir. Enerjinizi tüketene yatırım yapmayı bıraktığınızda, o bağın ruhunuzdaki karşılığı da zamanla silinir.
Değil mi ki İnsan, "ahsen-i takvim" üzere yaratılmıştır. Bu kıvamı korumak için, bizi "esfel-i safiline" çeken her türlü samimiyetsiz bağdan, bir bahçıvan titizliğiyle kurtulmamız gerekir. Zira her fuzuli dal, ağacın ana gövdesinden güç çalar.
İşte o çıldırtıcı soru: Arınma mı, Yoksa Menfaat mi?
Burada zihni bulandıran en kritik noktaya geliyoruz: Bu süreç, modern dünyanın "çıkarına bak, işine yaramayanı hayatından çıkar" şeklindeki sığ ve bencil pragmatizmiyle aynı şey midir?
Kesinlikle hayır. Menfaat ilişkisi ötekini bir "araç" olarak görür; işine yaramadığı anda fırlatıp atar. Oysa bahsettiğimiz arınma, karşıdakini terk etmek değil, ruhun tekamülüne engel teşkil eden "fuzuli gürültüden" hicret etmektir.
Bencillik, başkasını kendi çıkarı için feda eder; arınma ise kendi ruhsal bütünlüğünü ve hakikate olan vefasını korumak için fıtri sınırlarını çizer. Samimiyetsiz bir bağda ısrar etmek, vefa değil, her iki tarafı da içine çeken bir yalandır.
Risale-i Nur’un kader ve teslimiyet ufkundan baktığımızda bu bir "gamsızlık" değil, her şeyi ilahi adaletle yerli yerine koyma sanatıdır. Üstad’ın ölümü bir "terhis" olarak tanımlaması gibi, biz de hayatımızdaki bazı bağların vadesinin dolmasını birer "manevi terhis" olarak okuyabiliriz. Bu, karşı tarafa bir kötülük değil; her iki ruhun da kendi fıtri mecrasında daha gür akması için yapılan bir düzenlemedir.
Şunu unutmamak gerekir ki; kendi ruhu diri olmayan, başkasına hayat nefes edemez. İnsan, ancak kendi içindeki o "vicdan dişlilerinin sesini" dindirip sükûnete erdiğinde başkasına şifa olabilir. Eğer siz, alanınıza yapılan her saldırıda yara alıyor ve o gürültünün içinde kayboluyorsanız, kimseyi uyandıramazsınız. Zira uyuyan, uykudakini uyandıramaz.
Kısacası; budanan her dal, ağacın köküne daha fazla su gitmesini sağlar. Kökü kurumuş bir ağacın gölgesi olmaz. Kendi iç dünyasını diriltmeyen, başkasının ruhuna can suyu taşıyamaz.
Kendi ruh bahçesini fuzuli dallardan arındırmayan bir bahçıvanın, komşu bahçeye vereceği hiçbir nasihatin hükmü yoktur.
Üstad’ın ölümü bir "terhis" olarak tanımlaması gibi, biz de vadesi dolmuş bağların kopmasını birer "manevi terhis" olarak okumalıyız. Bu bir kötülük değil; her iki ruhun da kendi fıtri mecrasında daha gür akması için yapılan bir ilahi düzenlemedir.
Kökü kurumuş bir ağacın kimseye gölgesi olmaz. Kendi iç dünyasını diriltmeyen, başkasının ruhuna can suyu taşıyamaz. Budanan her dal, aslında gövdenin daha dik, ruhun daha hür ve kalbin daha diri kalması içindir. Zihninizdeki tüm bağlantıların, sadece hakikate ve rahmet iklimini gören tarafa doğru gürleşmesi dileğiyle.