Günümüzde Ali Şeriati Okumak

Ali Şeriati, 20. yüzyıl İslam siyasi düşüncesinin en çok romantikleştirilen figürlerinden biri olmaya devam ediyor. Hayranları için o, Batı Marksizminin sosyolojik titizliğini Şii İslam’ın manevi coşkusuyla birleştiren ve 1979 İran Devrimi’ne ideolojik kıvılcımı çakan vizyoner bir entelektüeldir.

Ancak, günümüz İslam dünyasının parçalanmış, aşırı bağlantılı ve derin bir hayal kırıklığına uğramış manzarasına bakıldığında, acı bir gerçek ortaya çıkmaktadır: Şeriati’nin entelektüel çerçevesi artık işlevini yitirmiştir. Onun felsefesi, Soğuk Savaş ve yüzyıl ortası anti-kolonyalizminin kendine özgü endişelerine o kadar temelden bağlıdır ki, 21. yüzyılın zorluklarına yönelik geçerli bir mesaj, pratik bir yol haritası ya da anlamlı cevaplar sunamamaktadır.

Şeriati’nin tüm entelektüel projesi, devrimci Marksizm ile İslam teolojisi arasındaki bir çıkar evliliğine dayanıyordu. Sınıf mücadelesi, yabancılaşma ve tarihsel devrimin kaçınılmazlığı gibi kavramları ödünç alarak, bunları erken dönem İslam tarihinin söz dağarcığıyla süsledi.

Bu fikir, Üçüncü Dünyacılık ve anti-emperyalist devrimlerin küresel gündemi kontrol altına aldığı 1970’lerde mükemmel işledi. Ancak bugün bu çerçeve, geçmişin bir kalıntısıdır. Günümüzde İslam dünyası, sömürgeci yöneticilere karşı yerel, yüzyıl ortası bir savaş vermiyor; derinlemesine entegre olmuş kapitalist ve emperyalist ekonomi, hızlı dijitalleşme, algoritmik yönetişim ve karmaşık jeopolitik değişimlerin içinde yolunu bulmaya çalışıyor.

Şeriati’nin dünyayı ezilenler (mustad’afin) ve ezenler (mustakbirin) olarak net bir şekilde ikiye ayıran ikili bakış açısını günümüzün karmaşık ekonomik gerçeklerine uygulamak, 2026’daki bir metropolde yol bulmak için 1974’ten kalma bir harita kullanmak gibidir. Bu, sistemik kurumsal meseleleri artık var olmayan, tamamen ahlaki ve devrimci bir mücadeleye indirger.

Şeriati’nin düşüncesindeki belki de en göze çarpan eksiklik, bir ihtilal teorisinin tamamen yokluğudur. Şeriati, protesto retoriğinde bir ustaydı, ancak devlet yönetiminde, ihtilal ve aksiyon ölçülerinde başarısızdı. Hayatını neyin yıkılması gerektiğini güzelce ifade ederek geçirdi, ancak nasıl inşa edileceğine dair neredeyse hiçbir şey sunmadı.

Şeriati, imamet kavramını statik bir dini makam olarak değil, toplumu devrimcileştirmek amacıyla "rehberlik eden liderlik" olarak savundu.  Ancak bu liderliğin nasıl denetleneceğini, kurumların nasıl inşa edileceğini veya azınlık haklarının nasıl korunacağını hiçbir zaman açıklamadı.

"Evinizde yangın çıktığında ve biri sizi Allah'a dua etmeye ve yakarmaya çağırırsa, bunun bir hainin çağrısı olduğunu bilin. Çünkü yangını söndürmekten başka bir şeyle ilgilenmek... kutsal bir iş olsa bile, bir ihanettir." Demiştir, ancak nasıl söndürüleceği konusunda bir fikir belirtmemiştir…

İdeolojik coşkuyu romantikleştirip bürokrasi, anayasa hukuku ve kurumsal denge ve denetim mekanizmalarının "sıkıcı" işleyişini bir kenara iten Şeriati'nin felsefesi, istemeden bir boşluk yarattı. İran'da bu boşluk, onun nefret ettiği tam da o katı dinî totalitarizm türüyle hızla dolduruldu. Bugün Orta Doğu'da ve daha geniş Müslüman dünyasında genç nesil, kanlı bir ayaklanmayı tetikleyecek başka bir görkemli, şiirsel ideoloji aramıyor; işlevsel kurumlar, hukukun üstünlüğü, ekonomik istikrar ve şeffaf yönetişim arıyor — Şariati'nin burjuva dikkat dağıtıcı unsurlar olarak aktif bir şekilde kenara ittiği şeyler.

Şariati’nin ünlü “Bazgasht beh Khish” (“Kendine Dönüş”) çağrısı, Müslümanları Batı’nın kültürel hegemonyasını reddetmeye ve özgün köklerini yeniden keşfetmeye teşvik etmişti. Kültürel yabancılaşmaya karşı psikolojik bir kalkan olarak tasarlanan bu kavram, küreselleşmiş dünyada bir çıkmaz sokak olduğu ortaya çıktı.

Birincisi, "otantik benlik" kavramı tarihsel bir kurgudur. Şeriati’nin İslam yorumu, İslam düşüncesinin engin, çoğulcu ve çoğu zaman çelişkili tarihini göz ardı ederek, devrimci hedeflerine uyacak şekilde büyük ölçüde düzenlenmiştir.

İkincisi, modern çağda kültürel saflık ve "otantiklik" konusundaki ısrar, neredeyse her zaman tehlikeli bir kimlik siyasetine dönüşür. Siyasi hareketler, "otantik" bir geçmiş bulmak için dış etkileri ortadan kaldırmaya odaklandıklarında, nadiren ilerici, alternatif bir modernite üretirler. Bunun yerine, mezhepçilik, aşırı milliyetçilik ve dini köktenciliğin ateşini körüklerler. Günümüzün İslam dünyası zaten aşırı kimlik ve mezhep siyasetinden muzdariptir; ideolojik silolara daha da çekilmek için entelektüel bir gerekçeye ihtiyacı yoktur.

Sonuçta Ali Şeriati’nin günümüze verecek bir mesajı yoktur; zira Müslüman dünyasının sorduğu sorular kökten değişmiştir. Günümüzün acil ve pratik sorularına Şeriati, sadece kulağa hoş gelen ama içi boş bir "sürekli devrim" ve "kültürel özgünlük" retoriği sunmaktadır. Onun fikirleri, tarihin belirli ve dramatik bir dönemine aittir. Onu çağdaş bir rehber olarak görmek, mirasına bir saygı göstergesi değil; kendi zamanımızın gerçekleriyle yüzleşmeyi reddetmektir.