Persona Ve Gölge: Fethullahçilik Örneği

Carl Gustav Jung’un analitik psikoloji kuramında persona ve gölge, psişenin dinamik yapısını şekillendiren, bilincin adaptasyon yeteneği ile bilinçdışının bastırılmış dinamikleri arasında diyalektik bir köprü kuran iki temel tip ve anlayıştır. Bu iki tip ve anlayış, birbirine zıt kutuplarda yer alsa da psişenin bütünselliğe ulaşma ve kendini gerçekleştirme süreci olan bireyleşme (individuation) için kaçınılmaz, birbirini dengeleyen zorunlu unsurlardır.

Etimolojik kökeni Latince antik tiyatro oyuncularının rollere göre yüzlerine taktıktan sonra sesin dışarı gür çıkmasını sağlayan (per-sonare: içinden ses çıkmak) maskelerden gelen "Persona", Jungcu psikolojide bireyin topluma uyum sağlamak, belirli bir izlenim yaratmak ve toplumsal beklentileri karşılamak amacıyla geliştirdiği psişik bir ara yüzeydir. Persona, egoyu dış dünyanın zedeleyici, kaotik ve istila edici etkilerinden koruyan koruyucu bir kalkan işlevi görür. Jung, The Relations between the Ego and the Unconscious (Ego ile Bilinçdışı Arasındaki İlişkiler) başlıklı çalışmasında personanın bu yapay ve uzlaşımsal doğasını şu radikal sözlerle kavramsallaştırır:

"Temelde persona gerçek bir şey değildir: birey ile toplum arasında, bir insanın nasıl görünmesi gerektiğine dair bir uzlaşmadır. Bir isim alır, bir unvan kazanır, bir görevi yerine getirir; o şudur ya da budur. Bir anlamda tüm bunlar gerçektir, ancak söz konusu kişinin temel bireyselliğiyle ilişkisi bakımından bu sadece ikincil bir gerçekliktir; sadece ödünç alınmış bir kurgudur, kolektif psişenin bir parçasıdır." (Jung, CW 7, §245)

Bu bağlamda persona, özneye ait bir kimlik değil, bütünüyle kolektif beklentilerin dayattığı işlevsel bir kurgudur. Karşıt kutupta yer alan gölge (the shadow) ise, egonun ve idealleştirilmiş toplumsal normların "ahlaksız", "uyumsuz" ya da "yetersiz" bularak reddettiği; ilkel, evrimsel ve bastırılmış hayvansal dürtülerin saklandığı psişik karanlık odadır. Jung, gölgenin bir ayna gibi personanın tam arkasında durduğunu ve bireyin aydınlık iddiası büyüdükçe gölgenin de o nispette koyulaşacağını belirtir:

"Su aynasına bakan herkes, ilk önce kendi yüzünü görür. Kendine doğru giden, kendisiyle yüzleşme riskini alır. Ayna dalkavukluk etmez, ona bakan neyse onu sadakatle gösterir; yani dünyaya asla göstermediğimiz, arkasına personayı –aktörün maskesini– gizlediğimiz o yüzü. Fakat ayna maskenin arkasına uzanır ve gerçek yüzü gösterir. Bu, kendini bilmenin ilk testidir." (Jung, CW 7, §305)

Buradan hareketle, kapalı organizasyonlar, kültler ve totaliter ideolojik yapılar (Fethullahçılık örneğinde olduğu gibi) incelendiğinde, bu iki arketip (asl-kopya) arasındaki fonksiyonel mesafe (diyafet) patolojik bir yarığa dönüşür. O zaman fikir marazî olur, inhiraf (sapma) başlar, sistem malûl (sakat) hale gelir ve ortaya nispetsizlik çıkar. Yapı, üyelerinden kendi bireysel eğilimlerini tamamen yok ederek, mutlak bir "hizmetkar" veya "kutsanmış adanmışlık" personası kuşanmalarını talep eder. Özne, (Fethullah Gülen yerini alan “Cemaat abileri”) sistem içinde kendisine atanan dinsel/toplumsal rolü o kadar kusursuz oynamaya başlar ki, kendi otantik doğasını tamamen unutup maskeyle bütünleşir. Bu durum, bireyin aslı olmayan ve insanı oyalayan birer vehim, serap veya illüzyon içinde yaşamasına neden olur.

Jung, toplumsal ilişkilerin sürdürülebilmesi ve kurumsal diplomasinin işlemesi için personanın varlığını meşru ve gerekli bulur. Ancak buradaki can alıcı cinnet mustatili, egonun kendisini bu maskeyle bütünüyle özdeşleştirmesidir. Kuramcı bu krizi "Persona Enflasyonu" (personanın egoyu yutması) olarak adlandırır:

"Bir insan, toplum içinde oynadığı rolün kendisi olduğuna inanmaya başladığında, bu durum kaçınılmaz bir psişik yabancılaşmaya yol açar. Kişi, maskenin arkasındaki gerçek bireyselliğini tamamen kaybeder ve yalnızca bir kurumun, bir mesleğin ya da bir unvanın gölgesine dönüşür. Bu durum içsel bir çürümeyi ve nevrotik bir kırılmayı beraberinde getirir." (Jung, CW 7, §307)

Fethullahçılık örneğinde bu kuramsal zemin; bireyin kolektif bir yanılsama içinde erimesini, grubun vitrindeki ahlaki/dini vaazları (Persona) ile sahne arkasındaki operasyonel bürokratik hırsları (Gölge) arasındaki kopuşun başlangıç noktasını oluşturur. Persona ne kadar aşırı idealleştirilir, sterilize edilir ve "kutsal" olarak nitelendirilirse; telafi edici bir mekanizma olarak bilinçdışında biriken kolektif gölge de o denli gaddar, makyavelist ve yıkıcı bir güç arzusuyla donanır.

Analitik psikolojide egonun kolektif bir imge veya toplumsal rol ile bütünüyle bütünleşmesi, psişik dengenin yapısal olarak bozulmasına yol açan en derin marazlardan, malullerden biridir. Jung, bireyin kendi özgün niteliklerini göz ardı ederek dış dünyaya sunduğu sahte kimliği mutlaklaştırmasını "Persona Enflasyonu" (Persona Inflation) olarak tanımlar. Fethullahçılık gibi bâtınî ve aristokrasiye (!) dayalı kült yapılarda bu enflasyon, bireysel bir savunma mekanizması olmaktan çıkıp kolektif bir “abiler ne dediyse doğrudur.” stratejisine dönüşür. Yapı, mensuplarına sıradan birer sivil aktör olmayı değil; "hizmet eri", "adanmış ruh" ya da "sahabe misyonunun günümüzdeki taşıyıcıları" gibi aşkın ve kusursuz personalar kuşanmayı dayatır.

Birey, mekanik ve sahte bir nizamın (kuru cihazlanmanın), ferdin fıtri memuriyet şuurunu istismar ederek onun şahsiyetini yok etmesi ve onu sığ bir ideolojik kalıba hapsedilir. Jung, The Relations between the Ego and the Unconscious adlı eserinde bu tehlikeli özdeşleşme sürecini ve bunun yarattığı psişik yabancılaşmayı şu doğrulukla açıklar:

"Bir kimsenin bir persona ile özdeşleşmesi, psikolojik olarak bir enflasyon yaratır. Persona her zaman kolektif bir olgudur; bireysel hiçbir yanı yoktur. Bireyin persona ile özdeşleşmesi, onun kendisini kolektif bir nitelikle, toplumsal bir unvanla ya da bir rolle bir tutması demektir. Bu durum, kaçınılmaz olarak bireyin kendi gerçek doğasından yabancılaşmasına yol açar. Maske, egoyu yutar; kişi artık kendisi değil, toplumun ya da ait olduğu grubun ondan beklediği bir karikatürdür." (Jung, CW 7, §227-228)

Bu kuramsal çerçeve Fethullahçı yapılanmadaki "adanmışlık" psikolojisine uygulandığında, bireyin kendi rasyonel aklını, ahlaki muhakemesini ve kişisel vicdanını askıya alarak nasıl bir "otomat" haline geldiği anlaşılır kılınır. Yapı içindeki "istişare", "itaat" ve "şefkat tokadı" gibi kavramsal mitler, personanın egoyu tamamen kolonize etmesini kolaylaştıran istismar araçlardır. Birey, kusursuz ahlak ve mutlak adanmışlık maskesiyle o denli özdeşleşir ki, bu maskeye uymayan her türlü şahsi arzuyu, şüpheyi veya eleştirel düşünceyi "şeytani bir vesvese" olarak kodlayıp bastırır.

Jung, bu derece katı ve geçirimsiz bir personanın, psişenin derinliklerinde yıkıcı bir telafi (compensation) mekanizmasını harekete geçireceğini belirtir. Bilinç düzeyinde ne kadar tek tip, pürüzsüz ve "erkeksi/güçlü" bir persona sergilenirse, bilinçdışı düzeyde o kadar kırılgan, manipülasyona açık ve pasif bir yapı gelişir. Jung, bu psişik dengesizliği erkeğin içsel bilinçdışı imgesi olan anima kavramı üzerinden temellendirir:

"Persona, yani bir erkeğin dış dünyaya karşı sergilediği ideal resim, içeride kadınsı bir zayıflıkla telafi edilir. Birey dışarıda güçlü, kusursuz ve sarsılmaz adamı oynadıkça, içeride o oranda kırılgan, çocuksu ve bağımlı hale gelir; yani anima baskınlaşır. Çünkü dışarıdaki aşırı sert personaya içeriden tepki veren, onu dengelemeye çalışan animadır. Dışarıdaki maske ne kadar yapay ve acımasızsa, içteki bilinçdışı zayıflık da o kadar patolojiktir." (Jung, CW 7, §309)

Fethullahçı mahrem yapılanmada ve genel cemaat hiyerarşisinde gözlemlenen bu durum, sosyo-psikolojik bir paradoksu açıklar: Dışarıda devlet kadrolarını ele geçiren, operasyonlar yürüten, mahkemeleri ve emniyeti manipüle eden "kudretli ve sarsılmaz" bürokratik persona; kapalı kapılar ardında (liderin huzurunda veya dinsel ritüellerde) ağlama krizlerine giren, iradesini tamamen bir üst akla teslim eden, çocuksu bir itaat şemasına sığınan pasifize bir iç dünyaya (animaya) evrilir. Bu durum, analitik kuramın öngördüğü gibi, personanın dışsal rigidliğinin içsel bir regresyonla (gerilemeyle) ödediği bedeldir.

Bilinçli zihin kendi kurguladığı ahlaki ideale (örneğin; fedakarlık, diğergamlık, hak yememe) körü körüne ve dogmatik bir biçimde tutunurken, bilinçdışı bu baskıya dayanamayarak onun tam zıttı olan dürtüleri biriktirir. Jung, Psychology and Religion (Psikoloji ve Din) çalışmasında, kendilerini olduklarından daha dindar ve kusursuz göstermeye çalışan bu yapıların içine düştüğü nevrotik tuzağı şöyle özetler:

"Gölgesi tarafından ele geçirilmiş bir insan, her zaman kendi ışığının önünde durur ve kendi tuzaklarına düşer. Mümkün olan her an, başkaları üzerinde olumsuz bir izlenim bırakmayı tercih eder. Uzun vadede şans her zaman onun aleyhinedir, çünkü kendi seviyesinin altında yaşamaktadır." (The Archetypes and the Collective Unconscious (Collected Works Cilt 9, Bölüm 1, §222)

Sonuç olarak, Persona Enflasyonu yaşayan Fethullahçı özne, maskesinin kutsallığına inandığı ölçüde kendi gölgesine karşı körleşir. Kendisini "kutsiler ordusunun" bir neferi olarak konumlandıran birey, organizasyonun kolektif narsizmini kuru sıkı pohpoh eşliğinde beslerken, maskenin arkasında biriken makyavelist güç arzusunu, soru çalma usulsüzlüklerini ve kumpas operasyonlarını görmezden gelir. Bu yapısal yabancılaşma, bireyin kendi ahlaki sorumluluğunu kolektif akla devrederek otomatlaşmasının ve örgütün nihai olarak kolektif bir cinnete sürüklenmesinin psikolojik zeminini hazırlar.

Analitik psikolojide bilincin ve egonun kendisini mutlak bir ahlaki temizlik, fedakarlık ve "kutsallık" içinde konumlandırması, psişenin sarsılmaz bir denge yasası gereği, bilinçdışında aynı büyüklükte bir karanlık enerjinin birikmesine yol açar. Jung, birey ya da kolektif hareketlerin aydınlık iddiaları büyüdükçe, kendi içlerindeki olumsuz potansiyeli inkar etmelerinin yarattığı bu patolojik durumu Psychology and Religion (CW 11) adlı eserinde şu kesin cümlelerle açıklar:

"Herkes bir gölge taşır ve bu gölge bireyin bilinçli yaşamında ne kadar az yer bulursa, o kadar siyah ve yoğun olur. Eğer bir aşağılık durumu bilinçliyse, onu düzeltme şansı her zaman vardır... Ancak bastırılır ve bilinçten yalıtılırsa, asla düzeltilemez. (Jung, CW 11, §131)

Fethullahçılık gibi batıni ve aristokrasiye (!) dayalı yapılarda sergilenen "üstün ahlak", "adanmışlık" ve "hizmet" personası, alt katmanda makyavelist bir güç, kadrolaşma ve mutlak iktidar arzusunu (kolektif gölgeyi) beslemiştir. Yapının ideolojik aygıtları, bilincin bu iki zıt kutbunu bir arada tutabilmek adına organizasyonel düzeyde yapılar (Zeytinyağı-Su örneği) (structural splitting) üretmiştir:

Zahirî/Sivil Alan (Persona): Eğitim, diyalog, fedakarlık ve dinsel retoriğin sergilendiği, toplum tarafından kabul gören dış vitrindir.

Mahrem/Bürokratik Alan (Gölge): "Zaruret" ve "hayr-ı kesir" (büyük hayır için küçük kötülük) gibi esnek fıkhi rasyonalizasyonlarla işletilen; soru çalma, kumpas, yasa dışı dinleme ve devlete sızma operasyonlarını yürüten gizli merkezdir.

Jung, egonun kendi içindeki bu yıkıcı ve ahlak dışı eğilimleri bilinç düzeyinde kabul edemediğinde, suçluluk duygusundan kaçmak için psikolojik yansıtma (projection) mekanizmasına sığındığını belirtir. The Archetypes and the Collective Unconscious (CW 9i) adlı eserinde yansıtmanın mekanizmasını şu sözlerle ortaya koyar:

"Gölgesi tarafından ele geçirilmiş bir insan, her zaman kendi ışığının önünde durur ve kendi tuzaklarına düşer... hatayı kendinde görmek yerine 'ötekinde' görmeyi seçer. (…) Kitle, bireyin içgörüsünü ve sorumluluğunu ezer... ve bireyin ahlaki ve entelektüel seviyesini düşürür.” (Jung, CW 9i, §222)

Bu kuramsal çerçeve Fethullahçı hareketin sosyo-politik stratejisine uygulandığında, örgütün kendi içindeki amansız güç hırsını, devlet aygıtını ele geçirme motivasyonunu ve rakiplerini tasfiye etme arzusunu bütünüyle dış dünyaya (vesayet odakları, Ergenekon, dış mihraklar vb.) projekte ettiği görülür. "Kötülük bendeki değil, ondaki" yanılsaması üzerine kurulu bu projeksiyon, mahrem yapının işlediği tüm hukuksuzlukları, illegal operasyonları ve ahlaki aşınmaları "vatan savunması" veya "iman hizmeti" adı altında rasyonalize etme konforu sağlamıştır.

Bu başarılı şuur yarılması sayesinde, sivil alanda yer alan ve örgütün sadece vitrindeki temiz personasıyla temas kuran masum mensuplar, perde arkasında yürütülen gizli operasyonları ve hukuksuzlukları duyduklarında bunları asla cemaatle bağdaştıramamış ve mutlak bir inkar yoluna gitmişlerdir. Jung’un ifade ettiği gibi, kolektif gölge bilinç tarafından tanınmadığı ve entegre edilmediği sürece, organizasyonun kalbinde "iyileştirilemez ve yıkıcı bir hastalık" gibi büyümeye devam etmiştir.

Analitik psikoloji perspektifinden, Fethullahçı yapılanmanın mahrem hiyerarşisinde bireylerin radikal birer "robota" dönüşmesi, egonun kolektif bilinçdışı yapılar tarafından istila edilmesi (possession) ve kitle psikolojisinin geriletici (regressive) dinamikleriyle doğrudan ilişkilidir. Birey, cemaatin kolektif maskesi ve "kutsiler ordusu" mitosu içinde eridiğinde, vesvese inancı ve günah anlayışı ortadan kalkar ve olası günahları bile “zille” ya da “hayr-ı kesir, şerr-i kalil” olarak kabul edilir. Günümüzde de bu anlayışları ve bundan sebeple yaşanan nisbetsizliğe rağmen kendilerini hala mutlak fikre muhatap görmeleri, fikri istismara yol açmıştır. Yukarıda verdiğimiz örneği regresyon nisbetinde bir daha verelim.

"The mass crushes out the insight and responsibility of the individual... and lowers the moral and intellectual level of the individual, who swallowed by the collective spirit, becomes a mere automaton."

(Kitle, bireyin içgörüsünü ve sorumluluğunu ezer... ve kolektif ruh tarafından yutulan bireyin ahlaki ve entelektüel seviyesini düşürerek onu sadece bir otomata dönüştürür.) (Jung, CW 9i, §225)

Bu süreçlerde işletilen "mutlak itaat", "gassalın elindeki meyyit (ölü) gibi olmak" ve "istişareye teslimiyet" gibi “müteşabih” argümanlar, Jung’un bahsettiği bu bireysel sorumluluk ezilmesinin kurumsal araçlarıdır. Birey kendi iradesini "hizmet" veya "lider" odağına devrettiğinde, eylemlerinin ahlaki sonuçlarından muaf olduğu illüzyonuna kapılır. Jung, The Structure and Dynamics of the Psyche (Psişenin Yapısı ve Dinamikleri) adlı eserinde, kolektif bir ruhla özdeşleşen bireyin kendi iradesini kaybetmesini ve nasıl bir "canavarlık" (monstrosity) ürettiğini şu sözlerle temellendirir:

"The individual in the crowd easily becomes a victim of suggestibility... and is driven to actions which he would never perform as an individual. In a crowd he is part of a collective monster, and his own moral responsibility is lost in the anonymity of the mass."

(Kalabalık içindeki birey, telkine açık olmanın kurbanı haline kolayca gelir... ve birey olarak asla gerçekleştirmeyeceği eylemlere sürüklenir. Bir kalabalığın içinde, kolektif bir canavarın parçasıdır ve kendi ahlaki sorumluluğu kitlenin isimsizliği içinde kaybolur.) (Jung, CW 8, §421)

Bu kuramsal zemin, Fethullahçı mahrem yapıda yer alan kamu görevlilerinin (asker, polis, yargı mensubu vb.) talimatlarla nasıl birer "robota" dönüştüğünü analiz etmeyi sağlar. Bu özneler, bireysel olarak asla işlemeyecekleri cürümleri (soru çalma, sahte delil üretme, kumpas davaları organize etme ve nihayetinde kendi halkına ateş açma), kolektif maskenin sağladığı anonimlik ve "mukaddesat" zırhı altında rasyonalize etmişlerdir.

Jung, bu psişik mekanizmanın bittiği yerde bireysel vicdanın yerini kolektif bir cinnetin aldığını vurgular. Örgüt mensupları, kendi içlerindeki karanlığı ve hukuksuzluğu görmeyip bunu tamamen "dış düşmanlara" (seküler yapı, devlet refleksi, Ergenekon vb.) projekte ettikleri için, mahrem yapının yürüttüğü her illegal operasyonu "vatan müdafaası" veya "iman kurtarma hizmeti" olarak algılamışlardır. Sonuç olarak, kitle içinde yaşanan bu ahlaki regresyon, bireyin kendi otantik bilincini tamamen yitirerek organizasyonel bir otomat haline gelmesine yol açan temel psikopatolojik motordur.

Analitik psikolojinin en temel yasalarından biri, psişik sistemde aşırı uçlara varan her fenomenin eninde sonunda radikal bir biçimde kendi zıttına dönmeye mahkûm olmasıdır. Jung, Herakleitos’un felsefesinden ödünç aldığı bu zıtların kaçınılmaz döngüsünü Enantiyodromi kavramıyla açıklar. Bir yapı, bilincini ve dış dünyaya sunduğu personasını ne kadar "lekesiz, mutlak aydınlık ve barışçıl" olarak kurgularsa, bilinçdışında biriken kolektif gölge de o nispette yıkıcı, agresif ve makyavelist bir nitelik kazanır. Jung, Two Essays on Analytical Psychology (CW 7) adlı eserinde bu amansız psikolojik yasayı şu sözlerle formüle eder:

Psişenin bilinçdışı yaşamının üzerine inşa edildiği büyük plan, anlayışımız için o kadar erişilmezdir ki, enantiyodromi yoluyla iyiyi üretmek için hangi kötülüğün gerekli olabileceğini ve hangi iyiliğin çok büyük ihtimalle kötülüğe yol açabileceğini asla bilemeyiz. (The Archetypes and the Collective Unconscious (Collected Works Cilt 9i, The Phenomenology of the Spirit in Fairytales, §397)

Fethullahçılık hareketi sosyo-politik düzlemde incelendiğinde, "eğitim", "hoşgörü" ve "diyalog" gibi aşırı idealleştirilmiş dinsel/toplumsal personalar (maskeler) ön plandayken; arka planda devlet aygıtını ele geçirmeyi hedefleyen bürokratik ve mahrem yapılanmaların (kolektif gölge) geliştiği görülür.Jung, bilincin aşırı steril ve "iyi" olma iddiasının arka planda yaratacağı kolektif patlamayı Psychology and Alchemy (Psikoloji ve Simya) ve Two Essays on Analytical Psychology eserinde şu gerçek cümlelerle ortaya koyar:

“Saf anlamda pozitif nitelikteki bir çekim merkezi, bilinçdışında her zaman negatif bir karşıt konumu tetikler. Eğer kolektif bir tutum fazla tek yönlü hale gelirse, kolektif gölgenin ihmal edilen ve bastırılan güçleri eninde sonunda yıkıcı bir güçle patlak verecektir. (…) ...er ya da geç her şey kendi zıttına dönüşür. Bu, zıtların düzenleyici işlevi olan enantiyodromi yasasıdır.” (Psychology and Alchemy (Collected Works Cilt 12), Paragraf: §563), (Two Essays on Analytical Psychology (Collected Works Cilt 7), Paragraf: §111)

Fethullahçılık hareketinin "zeytinyağı" gibi üste çıkan aydınlık personası ile "su" gibi dipten giden karanlık gölgesi, 15 Temmuz'da yaşanan patlamayla kaçınılmaz bir kırılma yaşamış ve kendini "sütten çıkmış ak kaşık" olarak yansıtmıştır. Eşya ve hadiseyi “Kendinden Zuhur” diyalektiğiyle tahlil edemeyen, vahid-i kıyası (ölçü birimi) sakat bu marazî bünye, dışarıda sahte bir aydınlık ve melekût personası kuşandıkça, nefs-i emmarenin en rezil dehlizlerinde makyavelist bir iktidar şehvetini, yani zifiri bir “Gölgeyi” biriktirmiştir. Nihayetinde, Enantiyodromi kanununun amansız hükmüyle bu zıtlar birbirine inkılap etmiş; zahirdeki sivil ve sevimli yüz ile batındaki mahrem ve habis ur arasındaki patolojik nispetsizlik, bünyeyi malul hale getirerek bir intihar dehasıyla neticelenmiştir.