Nurculuk Psikolojisi

Hayatımda gördüğüm, konuştuğum ve görüştüğüm insanlar arasında en garipsediğim ve muhabbeti bitirmek istediğim insan topluluğu, çoğu zaman Risale-i Nur okuyucuları olmuştur. Modern dünyada bireyler, anlam arayışlarını ve kimlik inşalarını çeşitli inanç veya düşünce gruplarına eklemlenerek sürdürürler. Bu gruplardan biri olan Risale-i Nur hareketinin bazı mensuplarında gözlemlenen "her şeyi bilme" iddiası ve üstenci tavır, dışarıdan bakıldığında sıklıkla bir "cahil cesareti" veya entelektüel kibir olarak nitelendirilir. Peki, literatürde "Nurculuk psikolojisi" olarak da kavramsallaştırılabilecek bu davranış kalıbının arkasındaki sebepler nelerdir? Bu durum, bireysel bir ahlak probleminden ziyade, sosyolojik ve psikolojik mekanizmaların bir ürünüdür.

Sosyal psikologlar Justin Kruger ve David Dunning’in ortaya koyduğu üzere, bir alanda az bilgiye sahip olan bireyler, kendi cehaletlerinin boyutunu ölçecek bir meta-bilişsel (biliş ötesi) yeteneğe sahip değillerdir. Yani neyi bilmediklerini bilemeyecek kadar bilgisizdirler. Bu durum Risale-i Nur okuyucularında şu alt süreçlerle işler:

Metinlerde yoğun olarak kullanılan Osmanlıca, Arapça ve Farsça kökenli kavramsal ağ (örneğin: esma-i hüsna tecelliyatı, imkan ve vücub dairesi, nübüvvet ve felsefe muvazenesi), okuyucuya seküler dilde karşılığı olmayan mistik bir jargon kazandırır. Bu zor kelimeleri telaffuz edebilmek ve ezbere cümle kalıpları kurabilmek, bireyde "üst düzey bir felsefi derinliğe sahibim" illüzyonu yaratır. Okuyucu, kendi mikro-dünyasında (ders halkalarında) metnin kendi mantık silsilesini çözdüğü an, Dunning-Kruger eğrisindeki "Aptallığın Zirvesi" (Mount Stupid) noktasına ulaşır. Bu aşamada birey, kazandığı bu dar metinsel yetkinliği; kuantum fiziğinden evrim biyolojisine, modern sosyolojiden siyaset bilimine kadar her disipline uygulayabileceğini sanır. Sonuç; hiçbir akademik eğitimi olmadığı halde, alanında uzman bilim insanlarına dahi tepeden bakan bir "cahil cesareti" üretimidir. Grup üyeleri, zamanla "habitus" adı verilen, gruba özgü ortak bir davranış, konuşma ve düşünme biçimi geliştirirler. Risale-i Nur’un kendine has üslubunu, vurgularını ve retoriğini taklit edebilen birey, cemaat içinde muazzam bir sembolik sermaye ve saygınlık kazanır. Eğitim, ekonomi veya sosyal statü olarak toplumun alt ya da orta katmanlarında yer alan bir birey, bu sembolik sermaye sayesinde kendini bir anda "hakikatin muhafızı" ve evrensel sırları çözen bir "aydın" olarak bulur. Bu dikey statü sıçraması, bireye dış dünyaya karşı yapay bir aristokratik üstünlük duygusu aşılar. Dışarıdaki profesörler, filozoflar veya akademisyenler, bu sembolik sermayeden mahrum oldukları için "hakikat cahili" olarak kodlanır ve onlara tepeden bakılır.

Gerçek bir entelektüel veya bilim insanı için bir soru sormak; aylarca okumak, şüphe duymak, uykusuz kalmak ve belki de hiçbir zaman kesin bir cevaba ulaşamamanın getirdiği o ağır varoluşsal sancıyı göze almaktır. Nurculuk psikolojisi, bireye bu sancıdan kaçabileceği muazzam bir "bilişsel sığınak" sunar. Genç ya da yetişkin bir okuyucu, ölüm, adalet, evrim, kötülük problemi (teodise) veya kader gibi insanlığın binlerce yıldır çözemediği devasa krizlerle karşılaştığında derin bir kaygı yaşar. Risale-i Nur tam bu esnada devreye girer ve "Aradığın her şey Sözler'de, Lem'alar'da var, bak Üstad bunu şu benzetmeyle çözmüş" diyerek zihne paket bir formül uzatır. Kaygıdan kurtulmak isteyen okuyucu, bu hazır cevabı büyük bir açlıkla hızla yakalar (seizing). Cevap bir kez bulunduktan sonra, zihin artık güvendedir. Birey, bu hazır şablonun bozulmaması için zihinsel panjurlarını dış dünyaya tamamen kapatır (freezing). Artık o konu hakkında yazılmış felsefi kitapları okumasına, karşıt argümanları dinlemesine gerek kalmamıştır. Çünkü başka bir fikri dinlemek, zihnindeki o konforlu kalıbın kırılması ve varoluşsal sancının geri gelmesi demektir. Bu dondurma işlemi o kadar güçlüdür ki, birey elindeki metni her kapıyı açan "tılsımlı bir anahtar" sanmaya başlar. Karşısına çıkan karmaşık bir sosyolojik krizi veya bilimsel bir makaleyi, sadece metinden öğrendiği bir iki temsil/hikayecik (örneğin: iki yolcu hikayesi, eczane misali) üzerinden çürütebileceğini düşünür. İşte dışarıdan şok edici bir "cahil cesareti" ve "burnu havada bir üstencilik" olarak görülen tavır, aslında zihnin kendi içindeki bu korkakça sığınma ve donma refleksidir. Bu sosyolojik yalıtılmışlık, yatay ve eşit bir diyalog kurma yeteneğini yok eder. Nurcu okuyucu için dış dünya ile iletişim kurmak, "fikir alışverişinde bulunmak" demek değildir; o sadece "tebliğ" eder, yani üst bir perdeden doğruları dikte eder. Karşı tarafı dinleme ihtiyacı hissetmez, çünkü kendi kabile odasında onun zaten her şeyi bildiği çoktan tescillenmiştir.

Modern dünya; saniyeler içinde yeni felsefi akımlar, yapay zekâ felsefesi, evrimsel psikoloji teorileri ve nörobilimsel veriler üretirken, geleneksel cemaat havzasında kalan birey bu ezici entelektüel hız karşısında dehşete düşer. Bu devasa literatürü okumak, anlamak, batı felsefesiyle hesaplaşmak ve metodoloji öğrenmek muazzam bir emek ve zihinsel kapasite gerektirir. Birey, bu entelektüel yarışta daha en baştan yenileceğini ve geride kalacağını içten içe bilir. Tam bu noktada, egoyu korumak için muazzam bir savunma mekanizması devreye girer. Kişi, rekabet edemediği modern bilimi ve felsefeyi entelektüel düzeyde çürütmek yerine, onları toptan "maddecilik, dinsizlik, batıl ve safsata" ilan ederek değersizleştirir. Bu kategorik reddediş, bireye muazzam bir konfor ve "kutsal bir tembellik" hakkı tanır. Artık Kant okumasına, Harari’yi, Marx’ı anlamasına veya modern fiziği takip etmesine gerek kalmamıştır; çünkü hepsi zaten "hükümsüzdür." Kendini bu zahmetli okuma süreçlerinden muaf tutan zihin, yerini şu narsisistik sanrıya bırakır: "Ben o karmaşık bilimleri öğrenmekle ömrümü tüketeceğime, elimdeki Külliyat'ı okur ve tüm o bilimlerin en tepesindeki mutlak, ilahi hakikate zahmetsizce ulaşırım." İşte dışarıdan şok edici bir "burnu havada oluş" ve "her şeyi biz biliriz" cahil cesareti olarak yansıyan tavır, aslında bu entelektüel çaresizliğin dışa vurulmuş zırhıdır. Nurcu okuyucu, modern bir bilim insanıyla karşılaştığında ona eşit bir entelektüel olarak değil, fildişi kulesinden aşağıya bakan merhametli (!) bir öğretmen edasıyla yaklaşır. Karşısındakinin yıllarını verdiği akademik emeği, elindeki hazır formüllerle iki dakikada harcayabileceğini sanır. Çünkü aksini kabul etmek, kendi entelektüel cüceliğiyle ve cehaletiyle yüzleşmek demektir.

Gerçek bilgelik, elindeki tek bir anahtarla tüm evrenin kapılarını açabileceğini sanan o kibirli "cahil cesaretinde" değil; neyi bilmediğini idrak edebilen, eleştiriye açık ve insanlığın ortak birikimine saygı duyan o asil entelektüel tevazuda saklıdır.