Şamlı Reşit Efendi ve Abdülhamit Han’ın Büyük Oyunu
Tarih, bazen bir insanın kimliğinde birçok rolü bir araya getirir. İşte Şamlı Reşit Efendi olarak bilinen Arminius Vambery de böyle bir karakterdir. Kendisi, Osmanlı topraklarında birçok ünvanla anılmış, adeta bir “çok yönlü” figür olarak tarih sahnesinde yerini almıştır. Şam medreselerinin hocası, Mısır El-Ezher Üniversitesi’nde fıkıh profesörü, Süleymaniye Medreseleri’nin baş müderrisi ve nihayetinde II. Abdülhamit Han’ın saray danışmanı… Bu ünvanlar, onun Osmanlı’nın ilim ve siyaset çevrelerinde ne kadar derinlere nüfuz ettiğini gösterir. Ancak bu ünvanların ardında, İngilizlerin Osmanlı’yı çökertme planlarının bir parçası olduğu gerçeği yatar.
Bir Ajanın Maskesi: Şamlı Reşit Efendi
Arminius Vambery, Macar asıllı bir doğu bilimci, seyyah ve dilbilimci olarak tanınır. Ancak onun asıl kimliği, İngilizlerin Osmanlı topraklarında faaliyet gösteren bir ajanı olmasıdır. Kendisini “Şamlı Reşit Efendi” olarak tanıtarak Osmanlı’ya sızmış, özellikle II. Abdülhamit döneminde devletin iç işleyişini çözmeye ve zayıflatmaya yönelik faaliyetlerde bulunmuştur.
Vambery, İngilizlerin desteğiyle Orta Asya’ya seyahatler düzenlemiş, burada Türk halkları arasında Pan-İslamizm ve Pan-Türkizm fikirlerini yaymaya çalışmıştır. Amacı, Osmanlı’nın etkisini kırarak İngiliz çıkarlarına hizmet etmekti. Ancak onun bu faaliyetleri, Osmanlı’nın “Ulu Hakan”ı II. Abdülhamit Han’ın dikkatinden kaçmamıştı.
Abdülhamit Han’ın Dehası: “Herkesi Biliyorum”
Abdülhamit Han, dönemin en kurnaz ve stratejik padişahlarından biriydi. İmparatorluğun her köşesinde gelişen olayları, kurduğu istihbarat ağı sayesinde yakından takip ediyordu. Vambery’nin faaliyetleri de bu ağın radarına girmişti. Ancak Abdülhamit Han, onu hemen ortadan kaldırmak yerine, adeta bir satranç oyununda olduğu gibi, hamlelerini sabırla planladı.
Nihayetinde, Vambery’yi saraya çağırdı. İşte bu görüşme, tarihin en ilginç diyaloglarından birine sahne oldu. Abdülhamit Han, Vambery’ye dönerek, “Herkesi biliyorum. Çaycım bile İngiliz ajanı. Herkesi çözmüşler, bir beni çözememişler,” dedi. Bu sözler, Vambery’nin hatıratında da yer alır ve Abdülhamit Han’ın ne kadar bilgili, uyanık ve stratejik bir lider olduğunu gösterir.
Abdülhamit Han, Vambery’yi cezalandırmak yerine, onu adeta bir “koz” olarak kullanmayı tercih etti. Onun üzerinden İngilizlerin planlarını öğrenmeye çalıştı ve bu bilgileri Osmanlı’nın lehine kullandı. Bu, Abdülhamit Han’ın siyasi dehasının bir göstergesiydi.
Necip Fazıl’ın İbretlik Sözü: “Abdülhamit Han’ı Anlamak”
Üstad Necip Fazıl Kısakürek’in dediği gibi, “Abdülhamit Han’ı anlamak, her şeyi anlamak olacaktır.” Evet, Abdülhamit Han’ı anlamak, sadece bir padişahı değil, bir devlet adamının dehasını, bir milletin kaderini çizmek için verilen mücadeleyi ve dış güçlerin oyunlarını bozmanın inceliklerini anlamaktır.
Ancak ne yazık ki, o dönemde birçok aydın ve siyasetçi, İngilizlerin oyununa gelerek Abdülhamit Han’a karşı cephe almış, devlet düşmanlığı algısına kapılmıştır. Bu durum, Osmanlı’nın çöküş sürecini hızlandıran etkenlerden biri olmuştur.
Rıza Tevfik’in Pişmanlık Dolu Dizeleri
Rıza Tevfik, sonradan yaşadığı pişmanlığı şu dizelerle ifade etmiştir:
“Tarihler ismini andığı zaman,
Sana hak verecek ey koca Sultan;
Bizdik utanmadan iftira atan,
Asrın en siyasi padişahına.”
Bu dizeler, Abdülhamit Han’a karşı yapılan haksızlıkların bir itirafı niteliğindedir. Rıza Tevfik’in pişmanlığı, bize tarihten ders çıkarmanın önemini bir kez daha hatırlatır.
Ders Çıkaralım: Dış Güçlerin Oyunlarına Gelmemek
Bugün, tarihten ders çıkararak, dış güçlerin oyunlarına gelmemeli, devlet düşmanlığı algısına kapılmamalıyız. Abdülhamit Han’ın mücadelesi ve dehası, bize her zaman yol göstermelidir. Tarih, sadece geçmişi anlamak için değil, geleceği inşa etmek için de okunmalıdır.
Kapanış:
Abdülhamit Han’ı anlamak, dış güçlerin oyunlarını bozmanın inceliklerini öğrenmek demektir. Rıza Tevfik’in pişmanlık dolu dizeleri, bize bir uyarı niteliğindedir: Devletimize ve milletimize sahip çıkalım, dış güçlerin oyunlarına gelmeyelim. Çünkü tarih, ibret alanlar için bir rehberdir.