Türkiyə 28 Fevral prosesinin siyasi və ictimai nəticələrini uzun illər yaşadı. Bu gün Azərbaycanda hicab ətrafında yaranan müzakirələrə baxanda oxşar prosesin qardaş ölkədə də yaşana biləcəyi ehtimalı məni narahat edir.
Çünki məsələ təkcə hicab deyil. Əsas məsələ Azərbaycanın dini dəyərlər üzərindən qütbləşdirilməsi və bu qarşıdurmanın ölkənin siyasi gələcəyinə təsir göstərə biləcək nəticələr doğurması ehtimalıdır.
Sanki haradasa bir düyməyə basılıb…
İlk baxışda adi məktəb geyimi qaydası kimi görünən məsələ getdikcə dünyəvilik və dini azadlıqlar ətrafında mübahisəyə çevrilir.
Bəs Azərbaycanın bu gün belə bir qarşıdurmaya ehtiyacı varmı?
Daha vacibi, bu mübahisənin böyüməsindən kimlər faydalana bilər?
Türkiyədə 28 Fevral necə başladı və necə nəticələndi?
1997-ci il fevralın 28-də Türkiyənin Milli Təhlükəsizlik Şurasında qəbul edilən qərarlardan sonra hərbi və bürokratik dairələrin seçilmiş hökumət üzərində təzyiqi gücləndi. Dünyəviliyin qorunması və dini irtica ilə mübarizə adı altında hicablı tələbələrin universitetlərə buraxılmaması geniş yayıldı, imam-hatip məktəblərinə məhdudiyyətlər tətbiq edildi və təhsil sistemində mühüm dəyişikliklər aparıldı. Baş nazir Nəcməddin Ərbakanın rəhbərlik etdiyi hökumət istefa verdi. Türkiyənin siyasi tarixinə postmodern çevriliş kimi düşən bu proses ölkənin siyasi tarazlığına ciddi təsir göstərdi.
Həmin dövrdə cəmiyyətin dünyəvilik məsələsində həssaslıq göstərən bir hissəsi bu müdaxilələri dəstəkləyirdi. Hicab qadağalarının və digər məhdudiyyətlərin dünyəvi respublika quruluşunu qoruyacağı düşünülürdü.
Lakin nəticə gözlənildiyi kimi olmadı.
Rifah Partiyası bağlandı. Ardınca yaradılan Fəzilət Partiyası da eyni aqibətlə üzləşdi. Siyasi hərəkat daxilində parçalanmalar baş verdi. Rəcəb Tayyib Ərdoğan və onun siyasi həmfikirləri Ədalət və İnkişaf Partiyasını yaratdılar.
2002-ci ildə bu partiya seçkilərdə qalib gələrək təkbaşına hakimiyyətə gəldi.
Əlbəttə, bu siyasi dəyişiklikdə iqtisadi böhranların və digər hadisələrin də mühüm təsiri vardı. Ancaq 28 Fevralın yaratdığı ictimai narazılıq və siyasi parçalanma Türkiyənin sonrakı dövrünü formalaşdıran amillərdən biri oldu.
Burada diqqət yetirilməli əsas məqam budur: Müəyyən siyasi düşüncəni məhdudlaşdırmaq məqsədilə həyata keçirilən siyasət uzunmüddətli perspektivdə həmin düşüncənin fərqli siyasi təşkilatlanma vasitəsilə güclənməsinə də şərait yarada bilər.
Türkiyənin yaşadığı təcrübə məhz bu məsələni gündəmə gətirdi.
Azərbaycan niyə diqqətli olmalıdır?
Bu gün Azərbaycan Türkiyənin 1997-ci ildəki şəraitindən fərqli və olduqca həssas geosiyasi mövqedə yerləşir.
Bir tərəfdə İran, digər tərəfdə Rusiya…
İsraillə təhlükəsizlik və müdafiə sahələrində əməkdaşlıq, Türkiyə ilə getdikcə güclənən hərbi, siyasi və iqtisadi tərəfdaşlıq…
Digər tərəfdən Ermənistanla sülh və normallaşma prosesi, Zəngəzur dəhlizi ətrafındakı müzakirələr, enerji xətləri və Çinin Orta Dəhliz üzərindəki iqtisadi maraqları Azərbaycanı regional güc münasibətlərinin mühüm mərkəzlərindən birinə çevirir.
Belə həssas bir coğrafiyada ölkənin daxili birliyinə təsir edə biləcək hər bir hadisəyə yalnız daxili siyasət məsələsi kimi baxmaq kifayət deyil.
Xüsusilə dini dəyərlər üzərindən yarana biləcək ictimai qütbləşmə xarici aktorların da istifadə edə biləcəyi yeni gərginlik sahələri formalaşdıra bilər.
Burada mühüm bir sual yaranır:
Azərbaycan niyə məhz belə bir dövrdə hicab və dünyəvilik üzərindən ictimai mübahisənin mərkəzinə çəkilir?
Bu hadisələrin arxasında əvvəlcədən hazırlanmış siyasi layihənin dayandığını göstərən təsdiqlənmiş dəlillər yoxdur. Lakin yaranan gərginlikdən siyasi məqsədlər üçün istifadə olunması ehtimalını da nəzərdən qaçırmaq olmaz.
Çünki Türkiyənin 28 Fevral təcrübəsi göstərdi ki, əvvəlcə inzibati və ya ictimai məsələ kimi görünən hadisələr zamanla siyasi sistemə təsir göstərə bilər.
Hicab üzərindən siyasi dəyişiklikmi hədəflənir?
Azərbaycandakı müzakirələrə yalnız bugünkü vəziyyət baxımından yanaşmaq kifayət deyil.
Əsas məsələ bu prosesin bir neçə ildən sonra hansı siyasi və ictimai mənzərə yarada biləcəyidir.
Hicab ətrafında başlayan gərginlik zamanla dünyəvi və dindar təbəqələr arasında qarşıdurmaya çevrilə bilər. Bu qarşıdurma dövlətlə cəmiyyətin müəyyən hissəsi arasındakı etimadı zəiflədə bilər. Yaranan narazılıqlar yeni siyasi hərəkatların, ictimai ittifaqların və fərqli təsir mərkəzlərinin meydana çıxmasına şərait yarada bilər.
Türkiyədə 28 Fevraldan sonra baş verən siyasi dəyişikliklər bu ehtimalların niyə ciddi qiymətləndirilməli olduğunu göstərən tarixi nümunədir.
Ancaq Azərbaycanda belə bir siyasi dəyişikliyin planlaşdırıldığını söyləmək üçün konkret sübutlar lazımdır.
Buna görə də əsas məsələ hər hansı planın mövcudluğunu əvvəlcədən qəbul etmək deyil, cəmiyyəti qütbləşdirə biləcək addımların hansı nəticələr doğuracağını vaxtında görməkdir.
Bu gün bəzi dairələrin dünyəviliyi qorumaq düşüncəsi ilə dəstəklədiyi məhdudiyyətlər sabah tamamilə fərqli siyasi nəticələrə səbəb ola bilər.
Türkiyənin yaşadığı təcrübə bu baxımdan xüsusilə əhəmiyyətlidir.
Dünyəviliklə dini azadlıqlar qarşı-qarşıya qoyulmamalıdır
Azərbaycan dünyəvi dövlətdir. Dünyəvilik ölkənin konstitusiya quruluşunun əsas prinsiplərindən biridir.
Lakin dünyəviliyin qorunması ilə vətəndaşların din və vicdan azadlığının təmin edilməsi bir-birinə zidd məqsədlər deyil.
Hicablı şagirdin təhsil hüququndan istifadə etməsi özlüyündə dövlətin dünyəvi quruluşuna təhlükə yaratmır.
Dövlətin vəzifəsi müxtəlif inanc və həyat tərzinə malik vətəndaşların hüquqlarını qorumaqdır.
Dini inanclarına görə şagirdlərin təhsildən uzaqlaşdırılması təkcə fərdi hüquqlar baxımından deyil, ictimai həmrəylik baxımından da ciddi problemlər yarada bilər.
Azərbaycanın ehtiyacı dünyəvi və dindar təbəqələrin qarşı-qarşıya gətirildiyi yeni ictimai parçalanma deyil.
Ölkənin ehtiyacı dünyəvi dövlət quruluşu ilə din və vicdan azadlığını birlikdə qoruyan yanaşmadır.
Azərbaycan Türkiyənin yaşadığı təcrübədən dərs çıxarmalıdır
Türkiyə ilə Azərbaycan arasındakı qardaşlıq yalnız ortaq tarix və mədəniyyətdən ibarət deyil.
Bu qardaşlıq bir-birimizin yaşadığı təcrübələrdən nəticə çıxarmağı da tələb edir.
Türkiyə 28 Fevralın siyasi və ictimai nəticələrini gördü. Hicab qadağalarının necə böyük ictimai mübahisəyə çevrildiyini, dövlətlə vətəndaş arasındakı münasibətlərə necə təsir etdiyini və sonrakı siyasi dəyişikliklərdə hansı rol oynadığını yaşadı.
Azərbaycanın eyni təcrübəni yenidən yaşamasına ehtiyac yoxdur.
Xüsusilə İran, Rusiya, İsrail, Ermənistan və Çin kimi aktorların maraqlarının kəsişdiyi, Türkiyə ilə strateji tərəfdaşlığın getdikcə daha böyük əhəmiyyət qazandığı bir dövrdə Azərbaycanın daxili sabitliyini qoruması olduqca vacibdir.
Bu səbəbdən hicab ətrafında başlayan mübahisələrin dərinləşməsinin qarşısını almaq, təhsil hüququnu təmin etmək və cəmiyyətin müxtəlif təbəqələrini qarşı-qarşıya gətirə biləcək addımlardan çəkinmək lazımdır.
Azərbaycanın gələcəyi dini dəyərlər üzərindən aparılacaq siyasi mübarizənin predmetinə çevrilməməlidir.
Mənim narahatlığım budur.
Bu gün kiçik görünən bir məsələ sabah ölkənin siyasi tarazlığını dəyişdirən böyük prosesin başlanğıcına çevrilə bilər.
Belə bir ehtimal qarşısında diqqətli olmaq, hadisələri sorğulamaq və ictimai həmrəyliyi qoruyacaq tədbirləri vaxtında görmək lazımdır.
Türkiyənin 28 Fevraldan çıxardığı dərs aydındır:
Cəmiyyəti parçalayan addımlar qarşıya qoyulan məqsədin tam əksinə siyasi nəticələr doğura bilər.
Azərbaycanın yeni 28 Fevrala, dünyəvi-dindar qarşıdurmasına və bunun yarada biləcəyi siyasi qeyri-müəyyənliyə ehtiyacı yoxdur.
Çünki bu gün hicab üzərindən açılan mübahisənin sabah hansı siyasi qapıları aralayacağını heç kim dəqiq bilə bilməz.
Bəzən bir ölkənin gələcəyi həmin qapılar açılmadan əvvəl göstərilən uzaqgörənlikdən asılı olur.