Sonradan yaptırılan ilavelerle camiye dönüştürülen türbenin bahçesinde İsa Baba’ya atfedilen büyükçe bir mezar, doğusunda büyük bir hazire bulunmaktadır.
Türbe bugünkü görünümünü, Samsun Belediyesi tarafından 1975’de yapılan onarımda almıştır.
Onarımda basit kare şeklinde tekme kânlı türbenin önüne, betonarme küçük bir cami ve minare ilave edildiği, türbenin içindeki, mezar dışarıya çıkarılıp cami ve türbenin içinin yeni çinilerle, dışının kesme taşla kapandığı ve çevre düzenlemesi yapılmıştır.
Türbenin vaktiyle İsa Baba Zaviyesi adıyla anılan bir tekke dâhilinde bulunduğu anlaşılmaktadır.
Türbenin adını aldığı İsa Baba hakkında, kaynaklarda çok fazla bilgiye rastlanmamakla birlikte, Samsun’un Osmanlılar Devleti tarafından fethi sırasında şehre yerleşmiş olabileceği görüşü hakimdir.
İsa Baba Türbesinin erken Osmanlı dönem Osmanlı mimarisi özelliği göstermesi tahminen 15. yüzyılda Müslüman denizciler tarafından yaptırıldığını düşündürmektedir.
Halen Müslümanların ziyaretine açık olan türbenin mezarın başucu şahidesinde tarih satırının olması gereken alt satırları toprağa gömülü vaziyettedir.
Şahidenin bezemesi Osmanlı Barok dönemine ait olabileceğini göstermektedir.
İSA BABA KİMDİR?
Gerçek isminin İsa İbni Muhammed olduğu belirtilen İsa Baba, 39 arkadaşı ile birlikte Samsun'da savaşırken denizden top mermileri atıldığında ellerini havaya kaldırıp dua edince top mermileri havada yön değiştirerek fırlatıldıkları gemilere isabet ederek batırmış.
Ancak beklenmeyen bir top mermisi, İsa Baba ve yanındaki 39 arkadaşının bulunduğu yere isabet etmiş ve hepsi şehit olmuş.
Türbenin de içinde bulunduğu caminin hemen arka tarafında İsa Baba'nın arkadaşlarına ait olduğu söylenen 39 mezar vardır.
Bir rivayete göre ise İsa Baba türbesi aslında, Toramantepe’nin güney doğusunda Hıristiyan denizcileri tarafından Theodara için yapılmış bir Kilise kalıntısıdır.
Daha sonraları Müslüman denizciler tarafından Mescid olarak kullanılmıştır.
Mescidin arka tarafında bir aile mezarlığı vardı. Burada İsa Baba’nın da mezar taşı ve kitabesi, kavuğu ile birlikte durmaktaydı. Bunlardaki kitabe bir aile olduklarını göstermektedir.
Birisi Kantarcı Mehmet Ağaya, diğeri de karısı Refika Dudu Hatuna aitti. İsa Baba Camisinde bulunan mezar taşlarının okunması sonucunda günümüzde Kantarcı Mehmet Ağa ve Refika Dudu Hatun’a ait mezar taşları bulunmamaktadır.
İsa Baba Cami ve Türbesi, Samsun Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu'nun 14 Ekim 1978 tarihinde aldığı karar ile sit kapsamına alınarak koruma altına alındı. Tarihi yapıların mülkiyeti ise Abdullahpaşa Cami Yaptırma ve Yaşatma Derneği, Vakıflar Genel Müdürlüğü, Abdullahpaşa Vakfı, İlkadım Belediyesi ve Türkiye Cumhuriyeti Devleti'ne ait.
Tarihi cami kesme taştan kare planlı olarak yapılmış ve üzeri basık bir kubbe ile örtülü. Caminin ibadet mekanı altlı üstlü yuvarlak kemerli ve uzun pencerelerle aydınlatılmış. Mihrap ve minberi ise Geç Dönem'de yapılmış ve özelliğini yitirmiş. Minaresi kare kaide üzerinde yuvarlak yivli gövdeli ve tek şerefli olan yapının yanında ise İsa Baba Türbesi yer alıyor.
Türbesi Samsun'un Cedit Mahallesi'nde bulunuyor.
