Büyük ilgi gördü, neredeyse tamamı satıldı.
Ancak 1948’de, yazar Bulgaristan sınırında öldürüldükten yalnızca birkaç ay sonra, Bakanlar Kurulu eserin “devlete başkaldırış içerdiği” gerekçesiyle toplatılmasına hükmetti.
Karar, dönemin siyasal atmosferinde Sabahattin Ali’yi “sakıncalı yazar” statüsüne sürükledi; uzun yıllar hiçbir yayınevi onun kitaplarını basmaya cesaret edemedi.
VARLIK YAYINLARI’NIN 1966’DAKİ İTİRAFI
Kitap, ancak 1966’da Son Hikâyeler–Esirler adıyla yeniden yayımlandı. Yayıncılar, baskıya tuhaf bir not ekledi: “Yazarın adının uyandırdığı alerjiler” yüzünden kitabın adını taşıyan Sırça Köşk masalını yayıma ekleyemediklerini belirtiyorlardı. Sansür yalnız kitaba değil, ada da uygulanıyordu.
TAKİP, TUTUKLAMA, SÜRGÜN GİRİŞİMLERİ
Sabahattin Ali’nin yaşam öyküsü, tek parti döneminin sert baskı politikalarının bireysel bir portresidir. Aydın Ortaokulu’nda Almanca öğretmeniyken yapılan bir ihbar sonucu “komünizm propagandası” suçlamasıyla tutuklandı, üç ay Aydın Hapishanesi’nde kaldı. Suçsuz bulunarak serbest bırakıldı, Konya’ya sürüldü.
Yazar, 1932’de bir şiir yüzünden yeniden ihbar edildi; Sinop Cezaevi yılları hafızalara kazındı. 1937’de yayımlanan Kuyucaklı Yusuf, “halkı aile hayatı ve askerlikten soğutmak” gerekçesiyle mahkemelik oldu. Reşat Nuri ve bilirkişi heyeti suçlamaları çürüttü.
İçimizdeki Şeytan 1940’ta yeni soruşturmalar başlattı. Marko Paşa ise 1946’dan itibaren tek başına bir sansür tarihine dönüştü.
ÖLÜME GİDEN YOL
Romanlarıyla tanınan yazar, geçim sıkıntısıyla kamyonculuk yaptı fakat başarılı olamadı. Sonunda yurt dışına çıkma kararı aldı.
Kaçışına yardım eden Ali Ertekin tarafından 2 Nisan 1948’de Bulgaristan sınırında öldürüldü.
Katil, “milli duygularla öldürdüm” diyerek dört yıl ceza aldı, 1949 affıyla tahliye edildi.
TEK PARTİ DÖNEMİ VE SANSÜR KISKACI
Okunan metinlerin birçoğu, tek parti döneminin politik atmosferinde suç delili sayıldı. Sadun Tanju’nun ifadesi dönem ruhunu özetliyordu:
“Devir tek parti devri. İsmet Paşa içeride muhalefeti bastıracağım, dışarıda savaş yangınından korunacağım diye soğuk terler döküyor.”
Sansür Tablosu
1923–1973 arasındaki uygulamalara bakan Cumhuriyet Döneminde Sansür çalışması, İnönü döneminde yasaklamaların dağılımını şöyle sınıflandırıyor:
Komünist propaganda: 36
Ermeni–Kürtçülük: 19
Dış politika aleyhine yayınlar: 7
Ülke aleyhine yayınlar: 36
Türkçülük: 1
Devlet büyükleri aleyhine yayınlar: 1
Misyonerlik propagandası: 8
Sırça Köşk ise bu başlıkların neredeyse tamamında “suç unsuru” taşıdığı iddiasıyla mercek altına alındı.
ÖYKÜLERİN HEDEF OLMA SEBEPLERİ
“Portakal”, ekonomik düzenin haksız kazanç mekanizmasını açıkça gözler önüne koyduğu için;
“Böbrek” ve “Cankurtaran”, sağlık teşkilatının acı gerçeklerini anlattığı için;
“Bahtiyar Köpek”, sınıfsal eleştiriler içerdiği için;
“Dekolman”, yerli–yabancı doktor kıyaslaması yaptığı için suç unsuru olarak görüldü.
CEZAEVİ GERÇEĞİ VE SİYASAL OKUMA
“Kurtla Kuzu”, yazarın kendi hapishane deneyimleriyle örtüşen anlatımı nedeniyle politik bir itiraf gibi yorumlandı.
“Cıgara”, “Beyaz Bir Gemi” ve “Çirkince”
Bu metinler,
– gençleri suça teşvik etmek,
– yabancıları övmek,
– memleketi küçük düşürmek gibi başlıklarla suçlandı.
MASALLARIN TEHLİKELİ SİYASETİ
Alegorinin Gücü: Devlerin Ölümü – Koyun Masalı
“Devlerin Ölümü”, iktidarın çöküş korkusunu;
“Koyun Masalı”, devletsiz düzen özlemini anlattığı gerekçesiyle sakıncalı kabul edildi.
Kitabın Yasaklanmasına Yol Açan Metin
Kitaba adını veren masal, halkı sömüren, bürokratik yapıyı temsil eden “sırça köşk” sahiplerine karşı toplumsal bir uyanışı anlatıyordu.
Alegorik üslup güçlülüğü nedeniyle, devlet düzenine yönelmiş bir eleştiri sayıldı. Toplatmanın ana sebebi de bu metin oldu.
Masalın finali, halkın dayatılan düzene karşı kendi iradesiyle harekete geçişini sembolize ediyor. Tam da bu “toplumsal silkiniş” ihtimali, tek parti yönetiminin en çok çekindiği şeydi.
