Büyük Maşrık tarafından 1929 yılında MASON Mahfillerde tartışılmak üzere gönderilen “Türkçemizin yükselmesi için düşündüklerimiz nelerdir?” konusun da yer alması Türkçe üzerinde yapılan Öztürkçe operasyonunun MASON’lar tarafından başlatıldığını belgeler nitelikte.
Nitekim Büyük Maşrık’a gönderilen cevaplar da iddiamızı güçlendirir nitelikte…
MASON Mahfiller yapılan tartışmalar neticesinde düşündüklerini Büyük Maşrık’a bildirmek için rapor hazırladı.
Raporda;
1. Öz Türkçe sözleri Arapça, Acemce ve Frenkçe karşılıkları ile gösteren ayrıntılı ve büyük bir sözlük yapılmalıdır.
2. Yazılarımız için değişmez ve şaşmaz tek bir biçim konulmalı, yazılış bir yasa altına alınmalıdır.
3. İlim ve fen terimlerimiz dünyadaki medeni milletlerin birliğine uygun olmalıdır.
4. Dilimize girmiş olan yabancı kelimeleri Türkçenin yasalarına uydurmalıyız. Bundan sonra Arapça ve Acemce tamlamalar kullanmamalıyız.
5. Türkçede karşılığı bulunan sözlerin Arapça ve Acemcesi dilimizden atılmalıdır.
6. Yazarken sözleri kısaca bağlamalı, resmi hitabet denilen belayı unutmalıyız. Köy kanunu ile başlayan açık Türkçe yeni yapılan kanunlara da örnek olmalıdır. Bütün devlet odalarının yazıları sadeleşmelidir. Hükümet memurları bu işte de halka önayak olmalıdır.
7. Gazetelerimiz, okul kitaplarımız, ilim ve fen eserlerimiz kısa cümlelerle, açık ve öz Türk diliyle yazılmalıdır.
8. Halka yalnız okumayı değil, herhangi bir düşünceyi doğru söyleyip yazmayı öğretmeliyiz.
9. Yukarıda saydığımız yolda öğrenci yetiştirebilmek için okul müfredat programları değiştirilmeli ve düzeltilmelidir, ifadeleri yer almaktadır.
Masonlar raporun sonuna böyle bir inkılabın Türk milletinin ilerlemesine ve yükselmesine fayda sağlayacağına inanarak bu işin aydın bir grubun yapabileceğini ve kendilerine de büyük görev düştüğünü ifade eden bir görüş eklemeyi de ihmal etmediler.
MASON’ların bu düşüncelerinin kabul gördüğünü Türk Dili Tetkik Cemiyeti tarafından kabul gördüğünü 1933 yılında Mason yayın organı olan Büyük Şark Dergisinde yayınlanan mektupta görebiliyoruz;
BÜYÜK ŞARK MECMUASINA
Muhterem efendim,
Türk Dili Tetkik Cemiyeti, Türk dilini özleştirme ve bütünleme işinde, başta memleketin aydınları olmak üzere, bütün milleti ilgilendirmesi başarılacak büyük işe ne kadar faydalı olacağını bildiği için, her yerde çıkan bütün Türkçe gazete ve dergilerde birer dil köşesi ayrılmasını, her millet işinde değerli varlıkları yardımcı olan basından rica etmeye karar vermiştir.
Cemiyetin yayın kolu bütün gazete ve dergilerdeki Dil Köşelerini göz önünde tutarak bunlardan kolların faydalanmasına yol göstereceği gibi bu köşelerdeki yazılara elinden geldiği kadar yardım edecektir. Bunu temin etmek için derginizin inde bu gibi yazılar bulunan sayılarından Ankara’da Türk Dili Tetkik Cemiyeti Genel Merkezine üçer tane gönderilmesini ve bu köşelerde yapılacak yayında bağlı küçük muhtırada bildirilen hususlara dikkat buyrulmasını rica ederim. Cemiyetimizin nizamnamesi ile Kelime Çıkarma kolu talimatnamesinden ve derleme işleri için hazırlanan Derleme kılavuzu ile defterinden birer tane takdim edilmiştir.
Derginiz yazarlarından Derleme işinde çalışmak isteyenler her yerde kurulmuş olan Derleme heyetlerine veya ocaklarına müracaat ederek lazım olduğu kadar Derleme defteri alabilirler.
Saygılarımı sunarım, efendim
T. D. T. C. Umumi Katibi
Bu mektupa cevap olarak Masonlar dergilerinde Dil Köşesi yapıyorlar;
Bunun sebebini şu şekilde açıklarlar;
Dil Köşesi :
Bundan dört sene evvel Büyük Meşrik tarafından Mahfillerdemüzakere ve münakaşa edilmek üzere gönderilmiş olanmevzular arasında (Türkçemizin yükselmesi içindüşündükleriniz nelerdir?) mevzuu da vardı. Azası arasındabirçok mıuallim ve muharrirlerin bulunduğu (Vefa) Mah.Muh.'. i tercihan bu mevzuu ele alarak birçok celselerinidolduran münakaşalı müsahabe ve Konferanslarıneticesinde düşündüklerini kısa bir raporla Büyük Meşrike bildirmeğe karar vermiş ve raporun hazırlanmasını MithatSadullah, Mehmet Ali Haşmet ve Ali Şevket BB.’e havale etmişti.
Bugün yukarıya aynen nakil ve dercettiğimiz izahat dairesinde (Dil İşine) bütün KK.’leri yeniden davet ederken dört sene evvel muhterem Ali Şevket B.’ İn kaleminden çıkmış ve Vefa’nın tasvip kararını almış olan bu raporu aynen sahifelerimize geçiriyoruz:
TÜRKÇEMİZİN YÜKSELMESİ İÇİN DÜŞÜNDÜKLERİMİZ
“Bizim kullandığımız Türk dilinin, (Edebiyat) dediğimiz güzel yazılarımızın tarihini hepimiz biliyoruz.Kara Osman oğulları devlet inin ilk doğuş yıllarında açık ve sade bir Türkçe ile yazılan güzel eserler,Osmanlı imparatorluğu büyüyerek, İran ve Arabistana doğru genişledikten ve halifelikle hakanlıkbirleştikten sonra kullandığımız Arapça ve Acemce kelimeler gittikçe çoğalmış ve asıl ana dilimizdekikelimeleri boğacak ve unutturacak biçimi almıştır. O kadar ki: Bu arap ve acem kelimeleri yalnız dilimize girmekle kalmamış kaidele rini ve terkiplerini bir kelime ile istiklâllerini getirmişler ve senelerce dilimizde bir (Kapitülasyon) hayatı yaşamışlardır.
Pek uzak olmayan günlerde Türkçede yenilik düşünceleri son elli, altmış sene içinde yavaş yavaş kendini göstermiştir.
Ancak diyebiliriz ki: Bugüne kadar temelli hiçbir iş yapılmamıştır.
Harf inkılâbı üzerine artık bütün millet okuyup yazmasını öğrenebilecektir. Bundan sonra dilimizin düzelebilmesi ve yükselmesi de çok kolaylaşmıştır. Sevimli açık Türkçe, yavaş yavaş Acemce ve Arapçanın boyunduruğundan kurtulmaktadır.
Arap ve Acemin o bitmez tükenmez kaideleri millî gramerimizden çıkarılmıştır.
Dil encümeninin yazdığı (İmlâ lügatinde) Arapça ve Acemcenin bize yaramıyan kelimelerine yer verilmemiştir. Vilâyetlerde, (Sözderleme) dernekleri yapıldı.
Memleketin birçok yerlerinde halk dilindeki unutulmuş, kalmış olan öz Türkçe sözleri bulacak, öğrenecek ve dilimizi zenginleştireceğiz.
Görülüyor ki: Türk dili en doğru yükselme yoluna girmiştir.
