Çoğu işveren bu mesleği "denetime gelen adam" diye tanıyor. Ayda bir uğrayan, birkaç yere bakan, deftere bir şeyler yazıp giden biri.
Gerçek iş tanımı bundan epey geniş. İş güvenliği uzmanı görevleri, 6331 sayılı Kanun ve buna bağlı yönetmelikle madde madde sayılmış durumda. Sekiz ana başlıkta toplanıyor ve her biri ayrı bir kayıt zinciri üretiyor.
1. Rehberlik ve Danışmanlık
En temel görev bu ve genelde en az görüneni. Bu kapsamda iş güvenliği uzmanı, işverene alınması gereken önlemler konusunda yazılı görüş bildiriyor. Ama iş sadece "şu eksik" demekle bitmiyor. Yeni bir makine alınacaksa güvenlik donanımı hakkında görüş veriyor, üretim hattı değişecekse yerleşim planına bakıyor, yeni bir kimyasal kullanılacaksa güvenlik bilgi formunu inceliyor.
Bir de şu var: rehberlik sadece işverene değil, çalışana da yapılıyor. Sahada "bu maskeyi neden takmam gerekiyor" sorusuna cevap veren de aynı kişi.
2. Risk Değerlendirmesi Çalışmalarını Yürütmek
Risk değerlendirmesi, İSG sisteminin omurgası. Diğer her şey buradan türüyor.
Süreç dört aşamalı ilerliyor. Önce tehlikeler tespit ediliyor. Makineler, kimyasallar, yükseklik, elektrik, gürültü, ergonomi, hepsi tek tek. Sonra bu tehlikelerin kimi, nasıl etkileyebileceği analiz ediliyor. Ardından her risk için olasılık ve şiddet puanlanıyor. Son aşamada önlemler belirlenip takvime bağlanıyor.
Çalışma tek başına yapılmıyor. Yönetmelik ekip kurulmasını istiyor: işveren veya vekili, iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi, çalışan temsilcileri ve destek elemanları.
Yenileme süreleri tehlike sınıfına göre değişiyor: az tehlikeli işyerlerinde altı yılda bir, tehlikeli sınıfta dört yılda bir, çok tehlikeli sınıfta iki yılda bir. Ama bu süreler tavan değil. İşyerinde taşınma, yeni makine kurulumu, üretim yöntemi değişikliği veya ciddi bir kaza yaşanırsa değerlendirme derhal yenileniyor.
3. Çalışma Ortamı Gözetimi
Bu, mesleğin saha ayağı. Uzman işyerini fiziksel olarak geziyor ve durumu kayıt altına alıyor. Neye bakılıyor? Makine koruyucuları yerinde mi, acil stop butonları çalışıyor mu, elektrik panoları kilitli mi, yangın söndürücülerin basıncı yeterli mi, kaçış yolları kapalı mı, kimyasal deposunda havalandırma var mı, kişisel koruyucu donanımlar kullanılıyor mu.
Gözetim ölçüm tarafını da kapsıyor. Gürültü, toz, aydınlatma, termal konfor, kimyasal maruziyet. Bunların akredite laboratuvarlarca ölçülmesi gerekiyor. Uzman ölçümü planlıyor, sonucu yorumluyor ve sınır değer aşıldıysa önlem öneriyor.
Gözetim sıklığı işyerinin tehlike sınıfına ve çalışan sayısına bağlı. Yönetmelik uzmanın işyerinde geçireceği asgari süreyi belirlemiş: az tehlikeli sınıfta çalışan başına ayda 10 dakika, tehlikeli sınıfta 20 dakika, çok tehlikeli sınıfta 40 dakika.
4. İSG Eğitimlerini Planlamak ve Vermek
Her çalışanın işe başlamadan önce iş sağlığı ve güvenliği eğitimi alması zorunlu. Bu eğitimlerin planlamasını iş güvenliği uzmanı yapıyor, büyük kısmını da kendisi veriyor.
Eğitim süreleri tehlike sınıfına göre belirlenmiş: az tehlikeli işyerlerinde en az 8 saat, tehlikeli sınıfta 12 saat, çok tehlikeli sınıfta 16 saat.
Tekrar aralıkları da farklı. Az tehlikeli sınıfta üç yılda bir, tehlikeli sınıfta iki yılda bir, çok tehlikeli sınıfta yılda bir yenileniyor.
Bunların dışında özel durumlar var. İş kazası sonrası, uzun süreli işten uzak kalma sonrası, iş değişikliğinde veya yeni ekipman devreye alındığında ek eğitim gerekiyor.
Eğitimin kayıt tarafı da uzmanın işi: katılım tutanakları, eğitim içeriği, süre, eğitmen bilgisi. Sınav yapıldıysa sonuçlar. Bu kayıtlar denetimde ilk istenen belgeler arasında.
5. Acil Durum Planını Hazırlamak ve Takip Etmek
Yangın, deprem, sel, kimyasal sızıntı, sabotaj — işyerinin karşılaşabileceği acil durumlar önceden belirlenip plana bağlanıyor.
Plan içinde tahliye krokileri, toplanma alanları, acil durum ekipleri, iletişim listesi ve müdahale adımları yer alıyor. Acil durum ekipleri de tanımlanıyor: söndürme, kurtarma, koruma ve ilk yardım.
Planın geçerlilik süresi yine tehlike sınıfına bağlı — az tehlikeli sınıfta altı, tehlikeli sınıfta dört, çok tehlikeli sınıfta iki yıl.
Ama plan yazmakla iş bitmiyor. Tatbikat yapılması zorunlu ve sıklığı aynı takvimi izliyor. Tatbikat sonrası değerlendirme raporu hazırlanıyor, aksayan yönler plana işleniyor.
Bir işyerinde tahliye tatbikatının kâğıt üzerinde kaldığını görmek maalesef sık rastlanan bir durum. Oysa gerçek bir yangında planın işe yarayıp yaramadığını belirleyen şey, insanların o krokiyi daha önce uygulamış olması.
6. İş Kazası ve Ramak Kala Olaylarını İncelemek
Kaza olduğunda iş güvenliği uzmanı için iş rapor doldurmakla değil, kök nedeni bulmakla başlıyor.
İnceleme şu soruları takip ediyor: olay nasıl gerçekleşti, hangi önlem eksikti veya devre dışıydı, benzer bir olay başka bir noktada olabilir mi, ne yapılırsa tekrarı engellenir.
İş kazalarının üç iş günü içinde SGK'ya bildirilmesi zorunlu. Uzman bu sürecin teknik tarafını yürütüyor.
Ramak kala olayları da aynı ciddiyetle ele alınıyor. Yaralanma olmadan atlatılan olaylar bunlar. Düşen bir malzeme kimseye çarpmamış, kayan biri dengesini toparlamış. Bu kayıtlar aslında en değerli veri, çünkü henüz bedeli ödenmemiş bir uyarı niteliğinde.
7. İSG Kuruluna Katılmak
Elli ve daha fazla çalışanı olan ve altı aydan uzun süren işlerin yapıldığı işyerlerinde iş sağlığı ve güvenliği kurulu kurulması zorunlu.
Kurulda işveren veya vekili, iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi, insan kaynakları sorumlusu, varsa sivil savunma uzmanı, formen veya ustabaşı ile çalışan temsilcisi yer alıyor.
Uzman kurulun sekreteryasını yürütüyor. Toplantı gündemini hazırlıyor, tutanakları tutuyor, alınan kararların takibini yapıyor.
Toplantı sıklığı tehlike sınıfına göre değişiyor: az tehlikeli işyerlerinde üç ayda bir, tehlikeli sınıfta iki ayda bir, çok tehlikeli sınıfta ayda bir. Ciddi bir kaza veya özel bir durum çıktığında olağanüstü toplantı yapılabiliyor.
8. Kayıt ve Belgeleri Düzenlemek
Yapılan her işin bir karşılığı kâğıtta oluşmak zorunda. Bunun merkezinde onaylı defter duruyor. Yönetmeliğin 11. maddesine göre uzman, tespitlerini, tavsiyelerini ve işyeri hekimiyle yaptığı ortak çalışmaları bu deftere yazıyor. Defter işveren, uzman ve hekim tarafından imzalanıyor.
Onaylı defterin gücü şu: hukuken delil niteliği taşıyor. Bir kaza sonrası mahkeme, uzmanın uyarısını yapıp yapmadığına ve işverenin bunu görüp görmediğine bu deftere bakarak karar veriyor.
Defterin yanında risk değerlendirme raporu, eğitim kayıtları, tatbikat raporları, ölçüm sonuçları, KKD zimmet formları, periyodik kontrol raporları ve kurul tutanakları tutuluyor. Belgelerin en az on beş yıl saklanması gerekiyor.
Aylık Rutin Nasıl İşliyor?
Kısmi süreli çalışan bir uzmanın tipik ziyareti şöyle geçiyor:
Önce saha turu — üretim alanı, depo, kazan dairesi, elektrik odası. Bir önceki ziyarette not edilen eksiklerin kapanıp kapanmadığı kontrol ediliyor. Sonra kayıt kontrolü: yeni işe girenlerin eğitim durumu, yangın tüpü bakım tarihleri, forklift ehliyetleri.
Ardından yeni tespitler deftere yazılıyor. Aciliyeti olan bir konu varsa işverene ayrıca yazılı bildirim yapılıyor. Kurul toplantısı varsa gündem hazırlanıyor.
Ziyaret aralarında da iş devam ediyor. Yeni bir kimyasal alınacaksa güvenlik bilgi formu inceleniyor, taşeron gelecekse belgeleri kontrol ediliyor.
Yıllık Takvim Neye Benziyor?
Aylık rutinin üstünde bir de yıllık planlama katmanı var.
Uzman her yıl sonunda gelecek yılın yıllık çalışma planını hazırlıyor. Planda eğitim takvimi, ölçüm tarihleri, tatbikat dönemleri, periyodik kontrol zamanları ve kurul toplantıları yer alıyor.
Yılın sonunda ise yıllık değerlendirme raporu çıkıyor. Bu rapor geçen yılın bilançosu: kaç eğitim verildi, kaç kişi katıldı, kaç kaza ve ramak kala kaydedildi, hangi önlemler kapandı, hangileri açık kaldı.
İki belge birlikte okunduğunda sistemin gerçekten işleyip işlemediği görülüyor. Planda on eğitim varsa ve raporda üçü görünüyorsa, aradaki fark açıklanmayı bekliyor.
Bir Örnek Üzerinden Bakalım
Diyelim ki tehlikeli sınıfta, 80 çalışanı olan bir metal işleme atölyesi var.
Yasal hizmet süresi: 80 × 20 dakika = 1.600 dakika, yani ayda yaklaşık 27 saat. Çalışan sayısı 50'yi geçtiği için İSG kurulu kurulması zorunlu ve kurul iki ayda bir toplanıyor.
Uzmanın ilk yılda yapması gerekenler kabaca şöyle sıralanıyor: risk değerlendirmesinin yapılması veya güncellenmesi, tüm çalışanlara 12 saatlik temel eğitimin verilmesi, acil durum planının hazırlanması ve tatbikatın yapılması, kaynak bölümünde gürültü ve toz ölçümlerinin planlanması, pres ve tezgâhların koruyucularının kontrolü, forklift ve caraskal periyodik kontrollerinin takibi, KKD zimmet sisteminin kurulması.
Bunların hepsi kayda giriyor ve dosyada karşılığı oluşuyor. Yıl sonunda dosya bu işlerin yapıldığını gösteremiyorsa, saha ne kadar düzenli görünürse görünsün denetimde sorun çıkıyor.
Bunlar Uzmanın İşi Değil
Yanlış anlaşılan birkaç konu var, netleştirelim.
Önlemi uygulamak. Uzman korkuluk takmıyor, pano kilidi değiştirmiyor. Tespit ediyor, bildiriyor, takip ediyor. Uygulama işverenin sorumluluğunda.
Çalışanı cezalandırmak. Disiplin işlemleri işverenin yetkisinde. Uzman kurallara uymayan durumu raporluyor, yaptırım kararını vermiyor.
Sağlık muayenesi. İşe giriş ve periyodik muayeneler işyeri hekiminin alanı.
Denetim. Denetim yetkisi Bakanlık iş müfettişlerinde. Uzmanın rolü iç kontrol, resmî denetim değil.
Defter Her Şeyi Söyler
Bu sekiz görevin hangisinin aksadığını anlamak için uzun denetimlere gerek yok. Onaylı deftere bakmak yetiyor. Orası, iş güvenliği uzmanı ile işveren arasındaki bütün trafiğin kaydı. Defterde her ay farklı tespitler, kapanış tarihleri ve takip notları varsa sistem işliyordur. Aynı cümle aylardır tekrarlanıyorsa ya da sayfalar boşsa, geri kalan bütün klasörler süs.
Sıkça Sorulan Sorular
Uzman ayda kaç saat işyerinde bulunmak zorunda?
Süre tehlike sınıfı ve çalışan sayısıyla hesaplanıyor: az tehlikeli sınıfta çalışan başına ayda 10 dakika, tehlikeli sınıfta 20 dakika, çok tehlikeli sınıfta 40 dakika. 100 kişilik tehlikeli sınıf bir işyerinde bu, ayda yaklaşık 33 saate karşılık geliyor.
Risk değerlendirmesi kaç yılda bir yenileniyor?
Az tehlikeli sınıfta altı, tehlikeli sınıfta dört, çok tehlikeli sınıfta iki yılda bir. Taşınma, yeni üretim yöntemi veya iş kazası gibi durumlarda süre beklenmeden yenileniyor.
İSG kurulu hangi işyerlerinde zorunlu?
Elli ve daha fazla çalışanı olan ve altı aydan uzun süren işlerin yapıldığı işyerlerinde.
İş kazası kaç gün içinde bildiriliyor?
Üç iş günü içinde SGK'ya bildirilmesi gerekiyor.
İSG eğitimleri kaç saat sürüyor?
Az tehlikeli işyerlerinde en az 8 saat, tehlikeli sınıfta 12 saat, çok tehlikeli sınıfta 16 saat. Yenileme aralıkları sırasıyla üç yıl, iki yıl ve bir yıl olarak belirlenmiş. İş değişikliği, yeni ekipman ve kaza sonrası dönüşlerde ek eğitim gerekiyor.
https://umutelbir.com/is-guvenligi-uzmani-kimdir/ hakkında bilgi almak için hemen tıklayın.
